ICT Interviews

“Made in Mongolia”-г хэрэгжүүлэхийн зэрэгцээ “Innovated by Mongolia”, “Designed by Mongolia”-г бүтээгдэхүүндээ нэвтрүүлж байж бусдыг гүйцэнэ дээ

2009-05-18T03:20:00.000-07:00

Ярилцсан С.Уянга
МИНИЙ КОМПЬЮТЕР/DIGITAL WORLD сэтгvvл, 2009 он, № 05 (108)

Энэ 2009 оны 5 дугаар сарын 17-ны өдөр Монгол улсад компьютер бүтээсний 25 жилийн ой тохиож байна. 25 жил гэхээр манай уншигчид гайхаж магадгүй. Чухамхүү одоогоос 25 жилийн өмнө 1984 оны 5 дугаар сарын 17-ны өдөр Статистикийн төв газрын Шинжлэх ухаан техникийн нэгдсэн зөвлөлөөс ШУТУХ-ны шинэ бүтээл, оновчтой саналын хэлтэст “Оч” компьютерийг оновчтой санал болгож батлуулж гэрчилгээ олгох саналыг хүргүүлсэн юм. “Монголд улсад компьютер бүтээсэн түүх” хэмээх нийтлэлийг уншигчдын хүсэлтээр хоёр ч удаа сэтгүүл дээрээ нийтэлсэн. Энэ удаагийнхаа дугаарын зочноор энэ түүхийг бүтээлцсэн Г.Оюунбаяр гуайг урьж байна.

Юуны өмнө МХТ-ийн Миний компьютер/Digital World сэтгүүлийн редакцийг төлөөлөн таниас ярилцлага авах болсондоо туйлын баяртай байна. Танд Монгол улсад компьютер бүтээсний 25 жилийн ойн мэндийг хүргэе. Таны МХТ-той холбогдсон он жилүүд, туулж өнгөрсөн ажил амьдралын туршлага залуу үед сургамжтай байх нь дамжиггүй. Ингээд ярилцлагаа “Оч” компьютерээс эхэлье. Манай уншигчдын дийлэнх нь хүүхэд, залуучууд. Иймд мэйнфрэйм машин, микрокомпьютер, программатор зэргийг тэр болгон ойлгохгүй байж магадгүй. Иймд одоогийн компьютертэй зүйрлэж энгийн үгээр тайлбарлавал?
1970-аад онд мэйнфрэйм (mainframe)-д Тооцоолон Бодох Төв (ТБТ)-ийн удирдах, бодох гол ачаа үүрдэг систем бүхий компьютерийг хамруулдаг байлаа. Мэйнфрэймийн зөвхөн процессор нь одоогийн стандарт ракуудтай төстэй хэд хэдэн шкафад тарж байрладаг байв. Минск-32 мэйнфрэймийн хувьд ракийн нийт тоо, гадаад байгууламжуудтайгаа нийлээд 30 орчим байсан ба 140 кв метр талбай эзэлж байв. Өөр заалд байсан перфокартад мэдээлэл шивэх байгууламжууд энд тооцогдоогүй. Мэйнфрэйм ЕС-1040 буюу IBM360-ийн хувьд телепроцессорууд, модемуудын хамт 26, тухайн үедээ арай өндөр интеграцтай чип дээр хийгдсэн ЕС-1045 (IBM370 Model-155) арай цөөн раканд байрлаж байлаа. Минск-32-ийн ракыг нээж үзэхэд транзистор, резистор, конденсатор бүхий ТЭЗ нэртэй платууд (хавтан) ярайж байдаг, IBM360/370-ийн хувьд чипүүд жирийтэл гагнасан хэдэн зуун платыг 90 хөлтэй коннектор бүхий том платуудад суулгасан байдаг байв. Харин дотоод бүтцийн хувьд 1970-80-аад оны мэйнфрэймүүд одоогийн Pentium XEON-той төстэй байсан. Дотоод bus-ийн өргөн 4 байт (36 бит, Pb-тэй), санах ойтой 16 байт (144 бит, 16 бит нь ECC буюу Hamming code)-аар харьцана, тэгэхдээ 1 битэд алдаа гарвал саатал гарахгүй, засаад явна. Өгөгдөл санах ойгоос буфер ойгоор дамжин процессорт очно, хэрэв буферт өгөгдөл аль хэдийн байж байвал шууд буферээс авч такт, цаг хэмнэнэ, командууд командын буферээр дамжина. Эдгээр нь одоогийн L1, L2 cache-уудтай адил зорилготой. Процессорт үржүүлэх, хуваах, хувиргах үйлдлийг хурдан хийх зориулалттай акселератор, тэрбайтугай ихээр давтагддаг математикийн функцүүд, ялангуяа Фурье хувиргалтыг аппаратын төвшинд хийдэг матрицан процессор хамаарагдаж байв. Энэ нь CPU дотор байдаг математик процессорын түрүүч байсан. Түүнээс гадна олон процессортой тооцоолох комплекс үүсгэх зориулалттай процессорууд хоорондын суваг байсан (Герман, ЗХУ зэрэгт тэднийг бүгдийг ашигласан байдаг байсан ч, бид ер ашиглаагүй билээ) нь одоогийн олон Core-ийн зарчимтай төстэй байв. Үнийн хувьд Минск-32 дангаараа 1 сая 200 мянган ам.доллар, IBM360 мөн адил 1 сая ам.долларын гэрээний үнэтэй байв. ТБТ-д байсан хэдэн арван сая ам долларын үнэтэй нүсэр, нийлмэл техник, системийг хэвийн ажиллуулах, өргөтгөх, систем интеграци хийх, хэрэглээний программ ажиллуулах, софтвэр девелопмент хийх зэрэг нь их ур чадвар, зориг, тэвчээр шаардсан ажил хэдий ч Монгол улсад байсан нийтийн үйлчилгээний ганц компьютерийн төвийг ажилд бэлэн байлгахын төлөө инженер, техникийн ажилтнууд сэтгэл гарган илүү цагаар бүү хэл, хоногоор ажиллахдаа ер гомдол тавьж байгаагүй нь санаанд ил байна. Тэр байтугай энэ мэргэжилтнүүд 1991 онд мэйнфрэймуудыг унтрааж, машин заалыг цоожлон лацдаж өөрсдийг нь ажлаас халахад ч хэл ам хийгээгүй. Энэ нь гол шалтгаан нь ТБТ, СТГ-ын удирдлага байтугай Засгийн газар төдийд биш гэдгийг сайн мэдэж ухамсарлаж байсных. Нийгмийн гажгийг арилгахад ч тэд өндөр ухамсартайгаа харуулсны зөвхөн ил гарсан нь инженер Д.Дашцэрэн 1990 оны, програм зохиогч М.Чимэддорж дараагийн өлсгөлөнд орж амиараа дэнчин тавьсан явдал. Энэ дашрамд Монгол улсад анх удаа 1974 оноос компьютерийн үйлчилгээг нийтэд зориулж нээсний 35 жилийн ойн мэндийг энэ төвд ажиллаж байсан мэдээлэл бэлтгэх болон мэйнфрэймийн пультийн операторууд, ашиглалтынхан, инженер төсөлчид, програм зохиогчид, инженерүүд, бусад мэргэжилтнүүддээ хүргэж эрүүл энхийг хүсье.

Ингэхэд программатор гэж юу вэ? Микрокомпьютерт ямар компьютерийг ойлгох вэ?
Программатор гэдэг нь тогтмол санах ойд өгөгдөл бичих боломж олгодог төхөөрөмж. “Оч”-ийг хийж байхад гараас BIOS-ын тэмдэгт бүрийг нэг бүрчлэн шивж оруулдаг байсан ч, одоо бол програматорыг PC-д залгаж файл хуулаад л болдог болсон. Микрокомпьютер гэдэгт микропроцессорт суурилсан, тухайн үед архитектурын хувьд стандарт болоогүй компьютерүүдийг нийтэд нь хамруулдаг байлаа. Эдгээр нь 8080, 8085, 6502, Z80 зэрэг процессоруудын аль нэг бүхий ч бүтэц, үйлдлийн системийн хувьд ялгаатай байсан. Харин IBM 8088/8086/80286 зэрэг процессортой, гадаад байгууламжийн портууд, үйлдлийн систем төдийгүй стандарт протокол бүхий нөөц дотоод слотуудтай нээлттэй стандарт гаргаж IBM PC (personal computer) гэж нэрлэн зах зээлд гаргаснаар компаниуд тусгай захиалгын л биш бол микрокомпьютер үйлдвэрлэхээ больж IBM PC үйлдвэрлэх өрсөлдөөн эхэлсэн юм. Харин Apple өөрийн стандартаа хөгжүүлсээр өдий хүрлээ.

Манай ихэнх компьютерийн дэлгүүрүүд компьютер угсарч борлуулж байгаа. Компьютер угсрах, бүтээх хоёрын ялгаатай талаар та юу гэж бодож байна вэ? Мэдээж тухайн цаг үед сэлбэг материал олдоцгүй байсан, нөгөө талаар эд ангиуд стандартчилагдаагүй байсан байх л даа.
Бид ч тухайн үедээ компьютер бүтээгээгүй, бас л угсарсан. Бүтээнэ гэдэгт BIOS-ыг нь бичээд, эх хавтангийн зургийг зохиох гэх зэрэг суурь ажлууд орно шүү дээ. Тухайн үед зарим микрокомпьютерийн эх хавтан (MB), гар, тэжээл болон нэмэлт порт (кард)-ын зураг сэтгүүлүүдэд хэвлэгддэг байсныг бид олж авч ашигласан. Схемийг судалж түүний дагуу деталиудаа цуглуулж хавтангуудаа өөрсдөө хийх, деталиуд суулгах, гагнах, ажиллагааг нь шалгах, алдаа хайх, засах зэрэгт маш их цаг зарж билээ. Тухайлбал гетинакс хавтанд фото зургийн аргаар замууд тавьж химийн уусмалаар бүрж идүүлэх аргаар зам, нүхний контакт гаргана, дараа нь нарийн өрмийн хушуутай өрөм олж нүх гаргана, “бөөсийг нь түүнэ” г.м. Олж авсан том чипүүдээ эх хавтанд урьдчилж гагнасан суурь дээр суулгахыг хичээнэ. Гэвч суурь маш ховор материал байв. Иймээс “Оч”-ийн санах ойн чипүүдийг гэхэд 8 давхарлан гагнасан. Чип бүрийн хаяг, өгөгдлийн ерөнхий бусийг параллелиар хооронд нь гагнаад чип сонголтын хөлийг сөртийлгөөд дешифраторын гаралттай утсаар холбосон байдаг байлаа. Бэлэн гар бас олдохгүй тул мөн л хавтанг нь хийж товч бүрийг нь гагнасан. Тэжээл, сериал порт зэрэг мөн адил. Хялбар атлаа нэлээд бэрх зүйл гаднах хайрцаг байдаг байв. Коннекторууд мөн л маш их хайлгаж байж олдсон доо. Дээр нь энгийн гэж бодож байсан деталиуд ч цагаа болоход бэлэн байгаагүй. Бидэнд байсан конденсатор, резисторууд гэхэд зарим нь хэт том байсан тул хөл нь гаргасан нүхэнд маань багтахгүй, фарад, омын хэмжээ зөрөх зэрэг явдал их гарна. Параллельдах, цуваа залгах зэргээр хэрэгтэй үзүүлэлтээ гаргаж авсан тохиолдол олон байсан. Дисплейн үүрэг гүйцэтгэх зурагт радио залгахад дүрс гарахгүй байх, жирэлзэх, магнитофон бичихгүй, бичсэн ч уншигдахгүйгээс осциллографтай л тохиргоо хийдэг байлаа. Одоо үед компьютер стандарт хэмжээтэй эд ангиудтай болсон тул отверткаас өөр багажийн хэрэг бага. Гэхдээ хөргөлтийн горимыг оновчтой тохируулах, тоосноос хамгаалах, шуугианыг багасгах, сувгийн нэвтрүүлэх чадвар, санах ойн хэмжээ, CPU-ийн хурдыг балансжуулах, ажиллах найдварыг дээшлүүлэх, дизайн, үнэ, маркетингийн бодлого боловсруулах гээд бэрхшээл өөр тийш шилжчихээд байна.

Хүмүүстэй уулзаж ярилцаж байсан 1988-89 онуудад дунд сургуульд байхдаа Монэл компьютер дээр ажилаж, бейсик хэл дээр програм бичдэг, тэр үед Digger гэдэг тоглоомыг их тоглодог, 512 килобайтын уян дискэн дээр бүх зүйлээ хадгалж явдаг байснаа онцолж дурсдаг юм билээ. Энэ бүхнийг тухайн үед нүдээрээ харж, мэдэрч байсны хувьд ямархуу сэтгэгдэлтэй байсан бэ?
Монэл компьютер бол “Оч”-той харьцуулбал жинхэнэ стандарт эд ангиудтай компьютер байлаа. Уян дискийн хувьд багтаамж нь хэдий PC XT-д 360 Кбайт, PC АТ-д 1,2 Мбайт байсан ч, Японд хийсэн бүтээгдэхүүн, “Оч”-д дискийн оронд магнитофон байсан шүү дээ. Уян дискийн байгууламжийн мэдээлэлд хандах хурд нь магнитофоныхоос олон дахин их байсныг ярих юун. Гэхдээ хард дискээс удаан байлгүй яахав. Гэтэл тэр сайн зүйлийг “тааруухан” байсан гэсэн аястай онцолж дурсдаг байна шүү. Тухайн үеийн техникийн хөгжлийн төвшин тийм байсан. Би хувьдаа, хэсэг инженер “Оч”-ийг ажиллуулж харуулсан, бусад инженерүүд бүр илүү сайныг хийгээд эхэлсний үндсэн дээр Засгийн газар Монэл компани байгуулах шийдвэрийг хожуу боловч гаргасан гэж ойлгож явдаг. 2004 оны 11 дүгээр сард дуурийн театрт Статистикийн 80 жилийн ойд зориулан гаргасан үзэсгэлэнд “Оч”, “Пионер” зэргийг тавьсныг 1980-аад оны үед УТК-ийн орлогч, дарга байсан П.Жасрай гуай үзэж яваад хажуугийн хүндээ, “эд ийм юм хийсэн байсан юм, даан ч олноор үйлдвэрлэхийг ... зөвшөөрөөгүй” гэж дуугарч билээ. Би “хэн?” гэж асуух гэснээ “одоо энийг мэдээд яах вэ” гэж бодоод лавлаагүй. Монэл универсаль компьютер тул Бэйсик хэл дээр програм зохиох ямар ч асуудалгүй байснаас гадна Wordperfect, Supercalc, dBase III зэрэг текст, хүснэгт, мэдээллийн сангийн аппликэйшн ажиллуулж болдог байв. Тоглоомын тухайд, тэр digger-ээс гадна Пажитниковын зохиосон Tetris, самурайн тулалдаан, шатар зэрэг цөөнгүй програм байсан. Дашрамд дурдахад зохион бүтээгч Пажитников ЗХУ-ын иргэн байхдаа Монголд ирж байсан.

“Оч” компьютерийг бүтээлцсэн инженерүүд одоо өөр өөрийн бизнестэй болсон гэж дуулсан. Та болон таны нөхдүүд хаана юу хийж явна вэ?
Инженер Д.Толя компьютерийн худалдаа, үйлдвэрлэлийн Бит сервис ХХК-ийн захирал, Мягмарсүрэн автомашин засах, будах үйлчилгээ эрхэлдэг, Д.Дашцэрэн AMI and partners компанийн захирал, А.Гантөмөр ХЭТ ХХК-ийн ерөнхий захирал зэргээр ажиллаж байна. Харамсалтай нь О.Батсүх маань “Оч”-ийн 20 жилийн ойн дараахан өвчнөөр нас барсан. “Оч”-ийг хийсэн туршлагыг идэвхтэй судалж дахин нэг микрокомпьютер хийсэн Ч.Давааням маань НИК ХК-ийн ерөнхий захирал.

Одоо хэр холбоотой байдаг вэ? Анхны компьютерийн түүхийг “мөнхлөх” талаар ямар нэгэн төлөвлөгөө бий юу?
Бид тус тусын мөрийг хөөж байгаа гэх үү дээ, нягт холбоо байдаггүй. Гэхдээ 2006 онд Bit HPC нэртэй кластер (Монгол улсад угсарсан анхны суперкомпьютер)-ийн загвар гаргахад Д.Толя мэйнборд, HDD, рак зэргийг гаргахын зэрэгцээ өөрөө оролцож тун их нэмэр болсон. 1994 онд Ч.Давааням Сингапураас ашигласан компьютерүүд авчирч өгсөн нь хүнд үед үнэлж баршгүй дэмжлэг болж байсан. Түүх “мөнхлөх” гэв үү, 2004 онд танай сэтгүүлд нэлээд урт материал бэлтгэж өгснөөр нөхдийнхөө оруулсан хувь нэмрийн өчүүхэн хэсгийг цухуйлгасан. Өөр зүйл төлөвлөөгүй, харин танай сэтгүүл “мөнхөлчихлөө” байна. Гэртээ би “Оч”-ийн үлдэгдлийг хадгалж байгаа, харин үүнийг музейд өгөх, эсвэл музей байгуулж тэнд тайлбарын хамт байрлуулбал мөнхөлж байгаагийн бас нэг хэлбэр болно байх. Гол сургамж нь тодорхой сонирхлоор нэгдэж тууштай ажиллавал хэн ч үр дүнд хүрч болно гэдэг аксиом дахин нотлогдсон юм болов уу.

Компьютер бүтээнэ гэдэг нь микрочип бүтээхтэй салшгүй холбоотой байх. Манайд микрочип үйлдвэрлэх боловсон хүчин бий юу? Эсвэл үйлдвэрлээд эхэлсэн үү. Тайвань улс бүх компьютерийн эд ангийн 60-70 хувийг үйлдвэрлэдэг гэдэг. Тэгэхээр Монголд яагаад болохгүй гэж?
Микрочипийн дизайн гаргах, үйлдвэрлэх нь 2 өөр ойлголт. Тайланд, Малайз, Филиппин зэрэг улсад АНУ, Японы төвүүдэд боловсруулсан бэлэн маск ашиглан чип хийдэг үйлдвэрүүд олноороо байгаа. Манайд эдгээрээс байгуулахад бэрхшээл их бус, идэвх гаргасан хүнд ашигтай л бизнес. Дизайн гаргах нь оюуны өмч, өндөр зохион байгуулалт шаардах ч өгөөж нь бүр арвин. Үүнд төр бодлогоор дэмжиж, бизнес зохих анхаарал тавибал хийж болох ажил. ШУТИС, МУИС-ийн зарим багш, профессорын санаачлагаар хавтан хийх, чипийн дизайн гаргах зэрэгтэй холбоотой бага сага тоног төхөөрөмж авсан байдаг ч үйлдвэрлэлд шилжсэн бүтээгдэхүүн, бий болгосон технологи хангалтгүй тул бизнесийнхний сонирхлыг төрүүлж чадаагүй. Боловсон хүчин маш цөөн, бараг байхгүй гэж тооцож болох ч сургаж төлөвшүүлэх нь гол бэрхшээл биш. Ажиллагсдад аль ч технологийг ашиглах ур чадвар эзэмшүүлэх нь зохион байгуулагчдын чадвараас л шалтгаална. Компьютер бүтээх гэвэл заавал чип хийх шаардлагагүй. Компьютер хэдий хүчин чадал нь цаг өнгөрөх бүр дээшилдэг ч, хэрэглэгчдийн хэрэгцээг тэр бүр хангадаггүй бараа. Гар утас, PDA зэрэг багажид нэмэлт үйлчилгээнээсээ хамаараад өндөр хүчин чадалтай процессор улам ихээр шаардагдаж, офисийн компьютерийг хэдий сайжруулавч эзэндээ гологдсоор, сервер төдийгүй суперкомпьютерүүд мөн л бодолт, рендеринг хийх, транзакц боловсруулахдаа удаан гэгдсээр байгаа тул эдгээрийн бүтэц зохион байгуулалт, алгоритмыг сайжруулах, эрчим хүчний хэрэглээ багасгах, хөргөлтийг нь оновчтой болгох зэргээр хэн ч боловсруулсан саналаа R&D байгууллагад дэвшүүлэх болон девелопероор бүртгүүлээд дизайны аль ч шат руу нь орж ажиллах боломж нээлттэй. Жишээ дурдахад, хэдэн жилийн өмнө нэг залуу гар утасны хортой нөлөөг багасгах арга оллоо, үйлдвэрлэгчидтэй холбогдож саналаа танилцуулмаар байна гээд баахан тооцоо бүхий цаастай явж байсан. Хэд хэдэн үйлдвэрлэгчид хандаад тусыг эс олсон тэр залуу Nokia компанид хандахад нь тэд “Монгол улс Дэлхийн оюуны өмчийн гишүүн биш тул таны Оюуны өмчийн гэрчилгээ манайд хүчингүй, төлбөрийн баталгаа болохгүй” гэж хариулсан. Аргаа барсан зохион бүтээгч, жинхэнэ тооцоо бүхий саналаа дахин явуулж “энэ санал танайд үнэхээр хэрэг болох бол ашигла” гэснийх нь дараа 8000 ам.доллар дансанд нь ирж байсан юм даг. Манай зарим мэргэжилтнүүдийн нэр бүхий шийдлүүд интернэтэд цөөнгүй байдаг. Тухайлбал Ц.Ганболдын нэр нэгтээ харагдсан. АНУ-ын компанийн захиалгаар хөдөлгөөний engine шинээр боловсруулж суугаа програм зохиогч гэр хороололд энэ мөчид ч ажилласаар байна. Интернэт их нэмэр болох ч R&D төвд нь ажиллавал үр дүн гарах магадлал өндөр гэдэг нь тодорхой. Тайванийн хувьд, тэд хэдий хөгжил өндөр ч, дизайн хийх нь харьцангуй бага, Европын холбоо, АНУ, Япон зэргийн R&D төвүүдийн бий болгосон загвараар чип, компьютер, электрон төхөөрөмжийг бөөнөөр үйлдвэрлэдэг газар. Тайвань R&D-д их анхаарал тавьж энэ зорилгоор Silicon valley-г санагдуулсан өндөр технологийн Hsinchu park, Aspire park зэргийг байгуулж амжилт арвинтай байгаа. Тэд үйлдвэрлэхийн зэрэгцээ “Innovated by Taiwan” гэсэн чиглэлийг баримталж эхлээд байна. Япон бол “Made in Japan” гэдгээс “Designed by Japan” руу шилжээд удсан. Бидний хувьд “уургын” зарчмаар амдан “Made in Mongolia”-г хэрэгжүүлэхийн зэрэгцээ “Innovated by Mongolia”, “Designed by Mongolia”-г бүтээгдэхүүндээ нэвтрүүлж байж бусдыг гүйцэнэ дээ. Үүнийг хэрэгжүүлэх зам нь Солонгосын Daedeok Valley, Японы Tsukuba, Хятадын Z-Park, Энэтхэгийн Банголор, ОХУ-ын Зеленоград, Глазгово зэрэг төвүүдийн тохирохыг авч нэгтгэсэн загвар байгуулах явдал болно.

Сүүлийн үед компьютер нь радио, телевизор шиг энгийн хэрэглээ болсон учраас тэр болгон компьютерийн тухай ярихаа больсон шиг санагддаг. Компьютер гэдгийг бичгийн машин, тоглоом, хөгжим байдлаар ашиглах явдал их байна. Үүнийг яаж ажлын машин болгох вэ, компьютерийн удирдлагаар үйлдвэрээ яаж автоматжуулах вэ гэх мэт олон асуудал байгаа бидний өмнө тавигдаж байна. Ялангуяа Монгол шиг хүн ам багатай, бүтээмж багатай улсад. Та энэ талаар юу гэж бодож байна вэ?
Компьютер өөрөө харьцангуй хямд, хүртээмжтэй болсон тул чухал сэдэв биш болсон байж болох юм. Гэвч энэ нь интернэт, бусад дэд бүтцийн хамт олон хэмжээст (дор хаяхад декартын орон зайн 3, хугацаа) огторгуйг агшааж цэг болгох, тэлж ч чадах, бүтээмжийг нэмэгдүүлэх чадвартай багажийн төлөөлөгч. Мэдээллийн технологи дэлхийг хавтгай буюу 2 хэмжээстэй болголоо гэж зарим нь ярьж байгаа ч цөөнгүй хүнд, ялангуяа надад, виртуаль орчинд ямар нэг хэмжээс харагдахгүй байна. Хугацааны хувьд суперкомпьютерийн тусламжтай загварчилж сая, миллиард жилийн өмнө болсныг тодруулж, бас ирээдүйд болох зарим үйл явдлыг, тухайлбал цаг уурын үзэгдлийн талаар, дуртай цагтаа боломжийн нарийвчлалтай мэддэг болж хэвшээд байна. Обьектын том, бага нь МТ-д үүрэггүй, жишээлбэл гэрлийн жилийн зай, хар нүх, онгоцны загвар, молекул, нанотехнологи зэрэг нийлмэл сэдвүүд бас юу ч үл өгүүлнэ. Интернэтийн бүрхэлт хангалттай бус, хэрэглэгчид зориулсан cloudcomputing-ийн үйлчилгээ өчүүхэн бага болохоор хэдий хүчин чадалтай ч компьютерийн ашиглалт хангалтгүй байгаа. Компьютерээсээ онлайн оношлогоо хийлгэж болдог, сургалтын програмтай харьцдаг, хэрэгтэй номынхоо агуулга харчихдаг байхын дээр төрийн үйлчилгээ болон бизнес: хөрөнгийн бирж, банкны үйлчилгээ, дуудлага худалдаа, орчуулга, TВ, гэрийн хяналт, хурал зэрэг онлайн байхын дээр, бид өөрийн үйлчилгээгээ мөн интернэт дээр байлгавал персональ компьютер хүрэлцэхээ болих байх. Хүн ам багатай манай улс интернэт эмч, багшийг эхний шатанд бий болгох хэрэгтэй. Үйлдвэрийн автоматжуулалтын хувьд контроллер, сенсор, гүйцэтгэх механизм, програмын хэрэгсэл, сервер, сигнал дамжуулах систем, жишээ, интернэт гээд идэвх гаргахаас бусад нь бүрэн байна.

Сүүлийн үеийн гар утсууд компьютерээс дутахгүй болсон гэхэд хилсдэхгүй. Нэгэн баримтат кино дээр Оросын геофизикчид хайгуулынхаа төхөөрөмжтэй HP маркийн pocket pc ашиглан хөдөө хээр хэмжилт хийж байгааг харсан.
Гар утас хүчин чадлын хувьд, овор хэмжээ бага байх үндсэн шаардлагаас шалтгаалж ширээний компьютерээс тодорхой зайнд хоцорч явдаг. Персональ компьютер өөрөө дээд ангиллын компьютерээсээ олон, хэдэн арав, зуу, мянга дахин бага чадалтай байдаг. Гэхдээ одоогийн ямар ч гар утас Монгол улсын 1970-аад оны хамгийн хүчтэй (үнэ нь 1,2 сая ам.доллар) компьютер Минск-32-оос санах ой, секундэд хийх үйлдлийн тооны хувьд илүү. Хэдэн жилийн дараа монголчуудын гарт байх багаж одоогийн дэлхийн хамгийн хүчтэй суперкомпьютерээс илүү болох нь тодорхой. Pocket PC нь хайгуулын судалгааны төхөөрөмж зэргээс судалгааны мэдээллийг хуулж авах боломжтой байлгүй яахав. Санах ой дутна гэж байхгүй, нэмэлт флэйш ч юмуу, USB HDD залгаад шийдчихнэ. Үүний зэрэгцээ геофизикчид ойрын интернэт бүхий цэгээс файлаа Иркутск, Новосибирскийн ч юм уу, суперкомпьютер рүү дамжуулсан байж ч болно. Харамсалтай нь манай геофизикчид чичиргээний судалгааны мэдээллийг талбайгаас Улаанбаатарт зөөж авчраад Австрали руу явуулж бодуулдаг.

Ийм маягаар компьютерийг энгийн хэрэглээнд ашиглах ямар жишээнүүд байж болох вэ?
Өөр жишээ юу? Судалгаанууд, тооллого байна. Pocket PC ашиглаж газар дээр нь зохих ангиллыг хийж, програмаар чанд шалгаж авсан мэдээлэл бодитой байх тул хамгийн сүүлд хэн Pocket PC-ийн мэдээллийг дамжуулнав, тэрнээс хойш удалгүй дүн гаргаад авчих боломжтой байдаг. Орон нутагт салбартай байгууллагууд, ялангуяа сумдад салбартай бол тэндээсээ өдрийн борлуулалтын орлогын мэдээллээ Blackberry, ядаж JAVA програмчлалтай гар утас зэрэгт шивж мессежээр төв рүү байгууллагын серверт холбосон өөр нэгэн гар утас руу ирүүлж, мэдээллийн сандаа татаж авах систем ашигалтад оруулбал хамгийн хямд зардлаар өөрийн сүлжээ байгуулж байгаа хэрэг болно.

Иймэрхүү жишээнүүд нь манай залуучууд, бизнесмэнүүдэд ихээхэн хэрэгтэй болов уу. Учир нь компьютерийг зөвхөн офисын хэрэглээнд ашиглахаас илүүтэй ахисан түвшинд ашиглах цаг нь болсон. Үүнд инженерүүд, эдийн засагчдын хамтын ажиллагаа хэрэгтэй болсон мэт?
Тийм. Улсын статистикийн мэдээ тайланд интернэт хэрэглэгчийн тоо (энэ тоо их сэжигтэй)-ноос цааш мэдээлэл байхгүй. Иймээс онлайн үйлчилгээний тоог нэмэх, чанарыг дээшлүүлэх явдлыг төрийн бодлогод оруулж, статистикийн байгууллагаар гүйцэтгэлийг нь гаргуулж байж энэ асуудал эрчимжинэ. Зарим компани борлуулалт явуулж байгаа, татварын тайлан интернэтэд шилжиж эхэлсэн зэргээр cloudcomputing-ийн нааштай хандлага байгаа ч, eBay, amazon шиг нийтэд чиглэсэн үйлчилгээ дутаж байна. Харин сонингийн эздийнхээ бодлогыг барьсан мэдээлэл интернэтэд нэлээд байгаа нь амьдрал, бизнест ямар нэмэр байхав. Гүнзгий, олон талын үйлчилгээтэй Cloudcomputing-г нэвтрүүлэх хооронд, Монгол улсын нутаг дэвсгэрийг суурингуудаас нь эхлэн бүхэлд нь интернэтээр бүрхвэл “Азийн барын соёо, хумс” бидэнд ургана. Жи-Мобайл ХХК-ийн мэргэжилтэн Д.Цэцэгсайхан, О.Одмаа нартай хамтран хийсэн тооцоогоогоор CDMA2000 450 Мhz сигналаар 1 сая 560 мянган кв км талбайг бүрхэхэд 600-700 бааз станц, WCDMA/LTE 2100Mhz, эсвэл WiMAX 2400MHz-аар бүрхэхэд 2000 гаруй бааз станц хэрэгтэй байсан. Улсын хилийг бүрэн хамруулсан 100 орчим км өргөнтэй хилийн бүс гаргахад CDMA 450-ийн хувьд 80 орчим бааз станц шаардлагатай (Нямханд, Г.Оюунбаяр, 2009). Дээрх төслүүдийг хэрэгжүүлбэл компьютерээс ажилтнууд офист, хүүхэд хөгшид гэртээ байсан ч салахгүй болж болох юм. Замд яваа, хээр хөдөө ажиллагч, амрагчид мөн адил PDA, гар утас зэргээсээ салах аргагүй болно, учир нь виртуаль ертөнц өрсөлдөөнт зах зээлд үйл ажиллагаа явуулах орчин нь болсон байна.

Сүүлийн үед bluetooth, infrared, Wi-Fi гэх мэт радио долгионы лицензгүй зурвас компьютерт стандарт болжээ. Эдгээр технологийг ашиглаад зайнаас төхөөрөмжүүд удирдах, хяналтын систем хийх гэх мэт олон боломжууд байх шиг. Ядаж бэлэн схемүүд ашиглаад ийм төрлийн хэрэглээ бий болгох тал дээр инженерийн сургалтыг чиглүүлье гэвэл та юу гэж зөвлөх вэ?
Дээр дурдсан зурвасууд, ялангуяа WiFi нь ITU-ийн зарласнаар чөлөөтэй, гэхдээ Монгол улсын хувьд лицензтэй юм билээ. Тухайлбал WiFi 2.4 Ггц дээр лиценз авсан хэд хэдэн компани үйл ажиллагаа явуулж ойр орчмын аксесс поинтууд (AП)-ын эзэдтэй байнга зөрчилддөг. АП-д лиценз авдаг практик байхгүй, ХХЗХ ч хөөцөлддөггүй тул эзэд нь буруугүй. Амьд жишээ нь Вайрлеском ХХК-ийн WiMax буюу 802.16a-д суурилсан үйлчилгээ. Тэд 2.4 Ггц дээр төлбөрийг нь төлж албан ёсны лиценз авсан атлаа бааз станцад нь ойр байрлах АП-оос шалтгаалж үйлчилгээ нь доголддог. Нөгөө байгууллагуудын аксесс поинтууд бас л муу ажиллана. Bluetooth, infrared зэрэг нь picocell буюу жижиг үүрийн, бага радиусын ангиллынх тул бусадтай интерференсэд орох гэх юмгүй. WiFi-ийн энэ онд батлагдах 802.11n стандартын төхөөрөмжүүд хэдэн зуун метр хүртэл радиустай талбайд гигабит/с хүртэл хурдаар мэдээлэл солилцох боломж олгох тул зайнаас төхөөрөмж удирдах зэрэг нь ямар ч асуудалгүй болох төдийгүй, одоогоор хамгийн их зурвас шаарддагт тооцогддог онлайн видео хяналт боломжтой болно. Ойрын жилүүдэд бүх сумын төвд шилэн кабель, үгүй гэхэд ядаж радио релей хүрэх тул тэдгээрийн төгсгөлд WiFi 802.11n-ийн бааз станцууд тавьбал сум, суурин газрын хэрэглэгчдийг үйлчилж чадна. Тэгэхлээр 802.11n-ийг ашигласан систем байгуулах, байгууллагад шаардлагатай Software as a Service (SaaS) бий болгох аргад суралцахыг зөвлөх байна.

Үүрэн холбооны технологи болох SMS, GPRS, CDMA, 3G технологиудыг ч гэсэн ашиглаад төрөл бүрийн автоматжуулалт, мониторингийн системүүд хийж болохоор харагдаж байна. Мэдээж бүхэл бүтэн системээр нь худалдаж авбал өндөр өртөгтэй. Тиймээс модуль, схемүүдийг гаднаас авчраад өөрсдийн хэрэгцээнд тохирсон байдлаар ашиглах боломж бүрэн байгаа юм шиг харагдаад байгаа юм?
CDMA болон WCDMA гэж ярилтгүй SMS, GPRS-ийг ашиглаж хотын захын хаусын мониторинг, бусад үйлчилгээний шийдэл гаргаж үйлчилгээ явуулдаг байгууллагууд байгаа шүү дээ. Ядаж нийслэл хот, цаашилбал Монгол улсыг хамарсан автоматжуулалт, мониторингийн систем бий болгох гэвэл нэгэнт бий болсон Мобиком, Скайтел, Жи-Мобайл, МЦХ, Юнител, Вайрлеском, Улуснет, МХС зэргийн сүлжээнд буй нөөцийг ашиглах нь хямд тусна. Гэр хорооллын эрчим хүчний тоолуурын хайрцганд үүрэн холбооны модем тавиад заалтыг нь хянах төдийгүй шаардлагатай бол эрчим хүчийг нь тасалж залгадаг, тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөн хянах г.м. системүүд хийгдсээр байна. WCDMA бол илүү өргөн зурвастай, утасгүй, IP-д суурилсан үйлчилгээ үзүүлэх чадвартай тул боломж бүр ихтэй.

Интернэтийн талаар та юу гэж боддог вэ? Монголд интернэт хөгжиж байна гээд байгаа боловч шүүмжлэлтэй хандах юм бол өнгөц байдлаар хөгжөөд байна уу гэж бодогддог. Гэтэл гадаад улс орнууд техник хангамж, сервер, сүлжээний дэд бүтэц, програм хангамж гээд цогцоор нь шийддэг, глобал гэхээсээ илүүтэй локал сүлжээнүүдийг үр дүнтэй ашиглах боломжтой байдаг тал ажиглагддаг. Гэтэл Монголд байдал арай өөр. Хэтэрхий нээлттэй мөртөө замбараагүй, үр ашиг муутай систем харагдаад байдаг. Та инженер хүний хувьд энэ талаар ямар байр суурьтай байна вэ?
Интернэтийн гадаад урсгал гигабит/с-ээр хэмжигдэж буй нь сайн тал. Гэхдээ энэ нь зөвхөн нийслэлийн төвийн хэрэглэгчдэд хүртээмжтэй байна. Орон нутаг төдийгүй нийслэлийн захын тухайд хангалтгүй. Аймгийн төвүүд рүү 2мб/с урсгал өгөөд хэдэн жил боллоо. Сумын тухай ярих юм байхгүй. Жи-Мобайлын сүлжээ хүрсэн сумдад харин 1х/EVDO технологиор интернэт залгуулж байна. Баруун-Урт-Өлгийн чиглэлд 40 гаруй суурин газрыг 1гб/с-ийн ноён нуруу сүлжээгээр холбох ажил их удаж байж эхэллээ. Интернэтийн тарифын хувьд холын аймгуудын оршин суугчид трансмишний зардлаа өөрсдөө төлдөг систем үйлчилж байна. Үүнийг төрийн бодлогоор болиулбал хөдөөнөөс хот чиглэсэн нүүдэл багасах, орон нутагт соёл, боловсрол, технологи хүргэх нэг нөхцөл болно. Тэд хол төрснөөсөө болж торгуулж байх ёсгүй. Монгол улс иргэдээ интернэтийн хувьд тодорхой хэмжээнд (жишээ нь 2009 онд аймагт 1гб/с, сумдад 100мб/с, 2011 онд аймагт 10гб/с, сумдад 1гб/с хүргэх бололцоотой) тэгш нөхцөлд байлгах үүрэгтэй, үүнийгээ чадна гэж найдаж байна. Хотод айл руу 1гб/с орох гэж байгаа мэдээ бий. Бензин, бараа таваар хөдөөд тээврийн зардал шингэсэн үнэтэй байг, зөвхөн интернэт онцгой нөлөөтэй үйлчилгээ тул бодлоготой хандаж хэрэгтэй. Боловсрол, эрүүл мэнд, бизнес, төрийн үйлчилгээ интернэт (тэнд амрах, авилга авахыг үл мэдэх суперкомпьютерүүдэд суурилсан програмууд байна) рүү шилжих тул хэрэглээ, бизнесийг урамшуулах тарифыг ядаж түр хугацаагаар нэвтрүүлснээр орон нутгийн иргэд хөгжин, бизнес эрчимжиж хөдөөний иргэд тэндээ атлаа “хөдөөнийхөн” огт биш, “хотын” төдийхнөөр үл хязгаарлагдан “Paris”, “NY”, “Wallstreet”-ийнхэн атаархам болох магадлал бий.

Компьютерийн ухааны чиглэлээр сурч байгаа залуучуудад юу гэж зөвлөх вэ? Баахан мэргэжилтэй мэт боловч ажилгүй хүмүүс гарах гээд байдаг...
Энэ ухаанаа ашиглаад байгууллага, зах зээлд нэн хэрэгтэй бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг олж тодруулах, нэвтрүүлэх хэрэгтэйг нотлох, оптималь шийдэл гаргах, шуурхай хэрэгжүүлэх, ашиглалтад чанд хяналт тавих, зах зээлийн саналыг тусгаж сайжруулах циклийг эзэмшсэн ажил олох төдийгүй, бизнес эрхлэхэд үүрэгтэй байх болов уу.

Танд бодож явдаг үүнийг л хийчих юм сан гэсэн санаа, төсөл байвал манай уншигчдад хэлэх боломжтой.
Том зүйл алга, гэхдээ баялаг үйлчилгээтэй үүлэн бодолт (cloudcomputing: middleware, oлон улсын GRID-д холбогдсон суперкомпьютерүүд), монгол нутгийг 100 хувь бүрхсэн өгөгдлийн сүлжээ (CDMA, WCDMA, WiMAX, Монголын хиймэл дагуул), Монголын цахиурын хөндий санаанд орлоо. Ойрын жилүүдэд хэрэгжчих байгаа? Ярилцлагад урьсанд баярлалаа. Танай хамт олонд сайн сайхныг хүсье.

Бидний урилгыг хүлээн авч сонирхолтой ярилцлага өгсөн танд их баярлалаа. Таны ажилд амжилт хүсье.

С.Саранцацралт: Компьютерийн өнгөний боломж маш өндөр ч уран бүтээлийг амьдаар нь гаргаж, илэрхийлж чадахгүй

2007-05-29T01:56:00.000-07:00

Ярилцсан С.Уянга
МИНИЙ КОМПЬЮТЕР сэтгvvл, 2007 онь № 03 (83)

Өнөөдөр улс орныхоо нэрийг дэлхий дахинаа гаргаж яваа хүмүүсийн нэг бол Монгол Улсын Төрийн соёрхолт, зураач С.Саранцацралт гэдэгтэй та санал нийлэх буй заа. Иймээс бид энэ удаагийн Ярилцах цаг булангийнхаа зочноор зураач С.Саранцацралтыг урьж оролцууллаа.

Юуны өмнө бидний урилгыг хүлээн авсан Танд баярлалаа. Тантай уулзаж ярилцахын өмнө интернэтээс вэб сайтыг тань хайлаа л даа. Гол төлөв бүтээл, үзэсгэлэнтэй холбоотой мэдээ, мэдээллүүд байсан. Харин вэб сайт тань байсангүй?
Тийм ээ. Вэб сайтаа шинэчлэх санаатай байгаа. Одоогоор тавигдаагүй байгаа л даа.

http://www.feltnationart.com/ сайт дээр таны 10 гаруй бүтээлийг борлуулж байсан. Ингэхэд бүтээлүүд тань интернэтээр хэр зэрэг борлогддаг вэ?
Тийм үү? (гайхав). Би ер нь интернэтээр бүтээлээ борлуулдаггүй. Энэ вэб сайтыг мэдэхгүй юм байна. Ер нь биднээс зөвшөөрөл аваад хамтран ажиллаж болно шүү дээ. Энэ талаар тодруулаад өгвөл сайн байна, тэдэнд зөвшөөрөлгүй бүтээл борлуулж байгааг нь мэдэгдэх хэрэгтэй болов уу?
(Тодруулга С.У: Аялал жуулчлалын FeltNation компанийн http://www.feltnationart.com/ сайт дээрх онлайн дэлгүүрт түүний 12 бүтээл тавигдсан байлаа. Бүтээл тус бүрийн үнэ нь 1000-3000 ам.доллар.)

Интернэт гэснээс уран зураг, уран баримлын хувьд онлайн галерейд тавих нь тухайн бүтээлийн халдашгүй байдал, өнгө, хэмжээс зэрэг онцлогийг нь илэрхийлж чаддаггүй гэж мэргэжилтүүд үздэг?
Уран зураг, уран баримал бол давтагдашгүй, уран бүтээлчийн санаа бодол, сэтгэмж, өнгийн өвөрмөц зохицлыг шингээсэн байдаг. Хэдийгээр компьютерийн өнгөний боломж маш өндөр ч уран бүтээлийг амьдаар нь гаргаж, илэрхийлж чадахгүй гэж би боддог.

Уран бүтээлийг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр нийтлэх, түгээх, жишээлбэл, вэб сайтанд байршуулах, телевизийн нэвтрүүлэг, мэдээний ард дэвсгэр болгон оруулах зэрэг асуудал түгээмэл байдаг. Энэ хууль зөрчсөн үйлдэл үү?
Тийм ээ. Уг нь энэ бүхнийг харилцан тохиролцсоны дагуу хэн хэнийхээ эрх ашгийг хөндөхгүйгээр зохицуулж болно шүү дээ. Интернэтээр бүтээлийг зөвшөөрөлгүй борлуулах, төрөл бүрийн байдлаар бүтээлийг бүтнээр нь болон хэсэгчлэн ашиглах нь хууль зөрчсөн үйлдэл. Зарим нэг кафед миний хуулбар зураг байгаа харагддаг. Үүнд би нэг их эмзэглэдэггүй, яах вэ оюутнуудын л хийж байгаа ажил. Гол нь юм сурч авах л хэрэгтэй.

Оюутнууд гэснээс та багшилдаг уу?
Багшилдаггүй. Нэг удаа зургаан сар багшлаад больсон. Уран бүтээл хийх цаг багасаад.

Уран бүтээлчид өөрийн гэсэн школыг бий болгохыг хүсдэг. Таны хувьд?
Би тэгж боддоггүй. Надад шавь орох хүсэлтэй хүмүүс байдаг. Миний хувьд хүүхдүүдэд харандаа үзүүрлэхийг эхнээс нь заамааргүй санагддаг. Дүрслэх урлагийн сургуулиа дүүргээд зургаа зураад сурчихсан, харандаатайгаа харьцаж чаддаг болоод ирвэл өөр хэрэг. Ер нь уран бүтээлч болно гэдэг зураг зурж сурахаас өөр асуудал. Манай ангийг 60 гаруй хүүхэд төгсөж байсан ч ердөө 2-3 нь л уран бүтээлч болсон. Ер нь уран бүтээлч болох чин хүсэлтэй, бие сэтгэлээ бүрэн зориулах ганц хоёр гарын шавьтай болно гэж боддог. Гэрийн шавь сургалт гэж байдаг шүү дээ. Яг л тийм зарчмаар, хамт амьдарч, хамт идэж ууж, бийрийг маань угаалцаж, шавар шавхайтай зууралдаж байгаад л уран бүтээлч болно гэсэн үг.

Хамт амьдрах гэснээс таны охид телевизийн нэгэн нэвтрүүлгээр “Аав, ээж бид дөрөв найзууд шиг л байдаг” гэж байсан нь надад их таалагдсан. Охид тань телевизийн хөгжмийн нэвтрүүлгээр манай хүүхэд залууст нэлээд танил болж байгаа. Мишээл, Мөнгөлдэй хоёрын өгсөн ярилцлагуудаас нь үзэхэд өөрийн гэсэн үзэл бодол, байр суурь нь маш сайн төлөвшсөн санагдсан. Эргэн тойронд маань мэдээллийн урсгал чөлөөтэй явагдаж, амьдралын хэв маяг хурдацтай өөрчлөгдөж буй өнөө үед хүүхдийг өөртөө итгэлтэй болгон хүмүүжүүлэхэд, тэдэнтэй ойлголцоход юуг анхаарах нь хамгийн чухал вэ? Нийгэм маань өөрчлөгдөж байна, хөгшчүүл “одооны хүүхдүүд” гээд л урсгаад эхэлдэг шүү дээ.
Би өөрөө их чөлөөтэй орчинд өссөн. Эцэг эх маань “үгэнд орсонгүй, хичээлээ хийсэнгүй, зураг зурлаа” гэж хэзээ ч хэлдэггүй байсан санагдана. Би дуртай үедээ хичээлээ хийж, дуртай үедээ зургаа зурдаг байсан. Өөрөө ингэж өссөн болохоор охиддоо хатуу шаардлага тавьж, шүүмжилдэггүй, бас загнадаггүй. Хамгийн гол нь өөрийн биеэр үлгэр дуурайл үзүүлэхийг боддог. Ямар ч юм практик дээр хүнд илүү буудаг, нөлөөлдөг. Түүнээс биш үглэж, дуулах нь сонин биш.

Тантай яриад сууж байхад яагаад ч юм та ер нь уургүй, их тайван хүн шиг санагдлаа. Та ер нь уурладаггүй байх?
Уурладаггүй (инээв). Ер нь уургүй талдаа.

Таныг стандарт юманд дургүй гэж сонссон. Магадгүй үүний нэг илэрхийлэл бол таны имиж, хувцаслалт, үс засалт. Яг одоо таны зүүсэн бөгж, цаг чинь нүдэнд шууд тусч байна л даа. Таны цэнхэр үс, холбоотой ээмгэн зүүлт тухайн үед хүмүүст маш содон, өвөрмөц туссан байх. Гэтэл бидний эргэн тойрон, амьдрал маань тэр чигтээ стандарт юм шиг...
Энэ бол манай боловсролын асуудалтай шууд холбоотой, түүний сөрөг үр дагавар. Боловсролын тогтолцоо маань нэг л биш гэсэн үг. Хүүхдийг багаас нь урлагийн гоо сайхны мэдрэмжтэй болгон хүмүүжүүлэх, хөгжүүлэх талаар анхаарсан бол өнөөдөр намайг, эсвэл чамайг хараад дуурайх биш, өөрийгөө мэдэрдэг, өөрийнхөө имижийг гаргадаг, өөрийн гэсэн үзэл бодолтой, ядаж л өөрийнхөө гадаад байдлыг аваад явчихдаг, өөрийнхөө үсийг ямар өнгөөр будахаа мэддэг хүмүүс гарах байсан. Нэгэнт л ийм зүйл байгаагүй тул бусдыг дуурайдаг хүмүүс гарч байгаа юм. Гэхдээ энэ бүхэн тодорхой хугацааны дараа эцэс болно гэж боддог. Өнөөдөр эцэг эхчүүд англи хэлний дамжаа, бүжгийн дугуйлан, төгөлдөр хуурын дамжаа гээд л бүх юманд хүүхдээ сургаж, ‘супермен’ болгохыг боддог. Гэтэл тэр бяцхан амьтан чинь яаж тийм олон юманд өөрийгөө зориулж чадах юм бэ? Миний хувьд хүүхдийг багаас нь өөрийгөө дотроосоо таньдаг болгож хөгжүүлэх хэрэгтэй гэж боддог. Түүнээс биш хүүхдийг эд материалаар бөмбөгдөх хэрэггүй.

Тэгэхээр багаасаа урлагийн мэдрэмжтэй, хийсэн, бүтээсэн зүйл нь стандарт бус байна гэсэн үг үү?
Тийм ээ. Барилга барьсан ч стандарт, нэг загварт баригдахгүй гэсэн үг.

Таны төрийн соёрхол авч байх үедээ хэлсэн үг тань надад маш их таалагдсан. Бас л стандарт бус, этгээд гэх үү дээ. Хүн бүр л шагнал авахдаа, тэр ч бүү хэл дотроо “би авах ёстой” гэсэн бодолтой, хийсэн бүтээсэндээ итгэл төгс хэрнээ л “энэ бол хамт олны минь хөдөлмөр, цаашид их юм хийнэ гэж надад ийм шагнал өглөө, итгэл найдвар хүлээлгэж байна” гэх мэтээр нэг тийм хэвшмэл, хиймэл гэмээр үг хэлдэг. Миний бодлоор шагналыг юм хий гэж өгдөггүй, хийснийг нь үнэлж л өгдөг, өгөх ч ёстой байх. Харин та “Төрийн соёрхлыг цэнхэр толгойтой хүнд өгдөг юм байна” гэж хэлсэн.
Харин тийм ээ (инээв). Хүмүүс хамт олны минь итгэл, шагнал, аав ээждээ баярлалаа гэж хэлдэг. Надад бол тийм үг орж ирээгүй (инээв). Тэгээд л санаанд орсноо л шууд хэлж орхисон.

Сэтгүүл маань мэдээллийн технологийн сэтгүүл. Иймээс энэ талын болон уламжлал болсон хэдэн асуултыг асуухаас өөр аргагүй нь. Компьютер, интернэтийг хэр зэрэг ашигладаг вэ?
Хэрэгцээндээ тохируулаад л ашигладаг. Захиа солилцох, ганц нэг танил уран бүтээлчдийнхээ бүтээл, үзэсгэлэнг үзэх зэргээр л ашиглана даа. Компьютер, интернэтийг байнга ашиглаад байх зав ч байдаггүй, шаардлага ч алга. Мөнгөлдэй маань энэ талын асуудлыг хариуцдаг.

Манайд компьютер график хөгжих эхлэл тавигдаж байна. Жишээ нь, Чингис хаан комикс, Хас комикс гэх мэт. Энэ чиглэлээр ажиллах ямар нэгэн төлөвлөгөө бий юу?
Орчин үеийн шинэ төрөл, маш их мэдрэмж, хөдөлмөр шаардсан ажил. Миний хувьд энэ чиглэлээр ажиллах бодолгүй. Харин Мөнгөлдэй маань энэ чиглэлээр явсан бол их сайн зураач болох байсан байх. Бага байхдаа комикс их зурдаг байсан.

Бас л компьютер графикийн талаар асууя. Энэ төрлийн бүтээлийг реклам зар сурталчилгаанд ихээр ашигладаг болжээ. Гэхдээ энэ нь урлагийн хүний нүдээр харахад ямар байдаг бол? Таныг шүүмжил гэвэл та юу гэж шүүмжлэх вэ?
Компьютер график нь маш их хөдөлмөр зарж хийгддэг ч хүн агшин зуурт хараад л өнгөрдөг онцлогтой. Товчоор бол хүмүүс урлагийн гоо сайхан талаас нь харж амждаггүй, зүгээр л хараад өнгөрчихдөг. Манайхан энэ онцлогийг маш сайн мэддэг болсон төдийгүй их хялбархан хийчихдэг болсон. Тэгэхээр энд урлагийн мэдрэмжийн талаар ярих нь хэцүү юм. Ялангуяа рекламуудад урлагийн гоо сайхан, мэдрэмж байдаггүй. Зүгээр л хооронд нь эвлүүлээд тавьчихсан санагддаг. Гэтэл реклам гэдэг бол өөрөө урлаг юм. Урлагийнх нь чиглэлээр хөгжүүлбэл зүйтэй болов уу.

Гадаадад урлагийн бүтээл прагматик тал руугаа их хөгжсөн, өдөр тутмын амьдралд ихээр нэвтэрсэн харагддаг. Наад зах нь компьютерийн гадаад төрхийг төрөл бүрийн имиж төрхтэй болгох гэх мэт. Хуучин компьютер, эд ангиудаар баримал хийх, арт хэлбэртэй болгох гээд л. Компьютер технологийг байгаа чигээр нь урлагийн бүтээл болговол их л сонирхолтой болов уу. Арт хэлбэрийн флэйш диск, сонгодог загвартай, этгээд төрхтэй процессор их байдаг. Хэдэн жилийн өмнө Та “Баадантай юм” нэртэй үзэсгэлэн гаргаж байсан. Нэрнээсээ ч, үзэсгэлэнгийн өнгө төрхөөсөө ч нэг л тийм сонин содон хийгээд шинэ өнгө төрх мэдрэгдэж, үнэртэж байсан. Бид чинь баадан гэж бараг ярьдаггүй шүү дээ. Магадгүй дээр миний өгүүлсэн чиглэлээр бүтээлийн үзэсгэлэн гаргавал бас л содон байх болов уу? Компьютерийн дэлгэцийг толь болгоод л... Энэ талаарх таны бодол?
Надад тиймэрхүү санаа бий. Уран бүтээлч бидний хувьд санхүүгийн бэрхшээлээс үүдэн хүссэн үзэсгэлэн бүрээ гаргаж чаддаггүй. Дан телевизороор бүтээл хийе гэж бодоод л яваа. Манай урлангийн телевизор гэхэд л маш олон өнгөөр будсан, баахан юм наасан этгээд эд бий.

Өнгө гэснээс өнгөтэй холбоотой гурван ч асуултыг асуулгүй өнгөрч боломгүй санагдлаа. Өнгийн талаарх та бидний мэдрэмж орон зай, цаг хугацаанаас хамааран өөр өөр байдаг. Өнгө маань өөрөө маш сонин, нууцлаг гэж би боддог. Бид хүнийг өнгөөр дүрсэлж ярьдаг. Жишээ нь зарим хүний хувьд ярьж байгаа зүйл нь хүнд, хийж буй үйлдэл нь нэг л биш, хүн хараад л ядардаг, товчоор бол хар өнгөөр илэрхийлмээр байдаг бол зарим нь нэг тийм өөдрөг, гэгээлэг байдаг. Тэгэхээр хүн бүрийг өнгө гэж үзвэл та өөрийгөө ямар өнгөөр тодорхойлох вэ?
Миний хувьд чиний саяны хэлдгээр хүн хараад л ядраад байхаар тийм өнгийг цагаан, харин эрч хүчтэй бөгөөд гэгээлэг өнгийг хар гэж хэлмээр байна. Иймээс би өөрийгөө хар өнгө гэж боддог.

Яагаад?
Миний хувьд хар өнгийг маш найрсаг, ардчилсан, эрч хүчтэй өнгө гэж үздэг. Хар өнгө бүх өнгөнд дэвсгэр болж чаддаг. Жишээ нь хар өмдөн дээр цагаан цамц, эсвэл ягаан өмдөн дээр хар цамц өмсвөл хар өнгө маань нөгөө өнгөө шууд өргөж ирдэг. Гэтэл бусад өнгөний хувьд тийм биш, ягаан өмдөн дээр шар цамц өмсвөл нэг л нэлийсэн юм харагддаг шүү дээ. Гэтэл хар өнгө бол “чи шүү” гэж гаргаж өгдөг. Хар өнгө маань бүх өнгөтэй зохицдог хэрнээ өөрөө огт дарагддаггүй. Жишээ нь цагаан будган дээр жижигхэн хар толбо дусаахад л саарал өнгөтэй болдог, тэгвэл хар будган дээр хичнээн ч цагаан будаг нэмсэн ч хараараа л байдаг, мөд цайрдаггүй. Хар өнгө бол маш хүчирхэг, хүчтэй өнгө. Би өөрөө ч хар өнгийн хувцас өмсөх дуртай.

Тэгэхээр өнөөдөр Монголд амьдрал бараан байна, хар өнгөтэй байна гэж ярьж болохгүй байх нь. Өнөөгийн Монголын өнгийг аль нэг өнгөөр тодорхойлъё гэвэл?
Би өнөөдрийн амьдралыг бараан байна гэж боддоггүй. Мэдээж шилжилтийн үеийг бэрхшээлгүйгээр давна гэж байхгүй. Бид нэг тийм шилжилтийн зурвас дээр байгаа гэж боддог. Энэ хэсэгхэн үеийг давах, тэвчих, зөв голдрилд орох нь чухал. Өвөл болж цас ороод л, хавар болж модод ногоороод л.. Би өнөөгийн амьдралыг нэг тийм даарсан, өвөл байна гэж дүрсэлмээргүй байна, хавар болж байна шүү дээ, найдвар байна. Бид дэлхийн эрчим хүчний төвд байдаг тул бидний амьдрал дандаа ийм байхгүй. Хүн бүр л болохоо байлаа гэдэг, буруугаар боддог, ярьдаг. “Сайн явах санааных, сайхан төрөх заяаных” гэдэг үг байдаг шүү дээ. Сайн юм бодож байж л эрчим хүчээ зөв болгож, зөв явна. “Амны билгээс ашдын билэг” гэдэг үг ч байдаг. Иймээс хэсэгхэн үеэс болж Монголын өнөөгийн амьдралыг бараан өнгөтэй гэж хэлж болохгүй.

Тэгвэл тэр шилжилтийн зурвас маань ямар өнгөтэй вэ?
Тэр зурвас бол маш олон өнгөтэй, үүнийг нэг өнгөөр төлөөлүүлэх нь маш өрөөсгөл. Тал талаас нь харахад маш олон өнгөтэй. Эдгээр өнгийг олж харах нь чухал, хардаг, харж чаддаг байх хэрэгтэй.

Өнгөтэй холбоотой бас нэгэн асуулт асууя. Бидний хүрээлэн буй орчны зарим зүйлс шууд өнгөөр илэрхийлэгддэг, нэг тийм мэдрэмж буудаг гэх үү дээ. Жишээ нь өвөл гэхээр цагаан, тэнгэр, далай, усыг хөх цэнхэр өнгөөр, нарыг шараар, байгалийг ногоон өнгөөр гэх мэт. Тэгвэл компьютер, мэдээллийн технологийг ямар өнгөөр харж болох вэ? Таны нүдээр харвал...
Бас л олон өнгөөр харна. Ер нь ямар ч юм их олон өнгөтэй байдаг. Олон талаас нь харах хэрэгтэй.

Яг энэ асуултыг би өөр хүмүүсээс асууж байсан юм. Нэг хүний хариулт одоо болтол санаанаас гардаггүй. Компьютерийг өнгөөр илэрхийл гэвэл гадаад байдлаараа хүмүүст шууд буудаг өнгө нь саарал. Мөн чанарыг нь авч үзвэл хязгааргүй гэж хэлж билээ.
Тийм ээ. Надад их л олон өнгө харагдаж байна. Компьютер, интернэтээс бид төрөл бүрийн мэдээлэл авдаг, иймээс ганцхан саарал өнгөөр илэрхийлж болохгүй, илэрхийлэгдэхгүй зүйл. Гадаад өнгө, будсан будгаар нь харж болохгүй.

Компьютер, техник хэрэгсэл, гар утас бүгд л нэг тийм хэвшмэл загварт баригдсан. Хэрвээ танд компьютерээ бусдаас этгээд, содон болгох хүсэлт тавибал та юу гэж зөвлөх вэ?
Компьютерийн гадаад үзэмжийн хувьд наад зах нь будаад өөрчилж болно. Яг л урлангийн маань телевизор шиг. Очиж үзээрэй. Чамайг хүсвэл компьютерийг чинь уйтгартай, саарал өнгөнөөс нь салгаад өгч болно.

Интернэтийн боломж улам ихэсч, бодит хэрэглээ бий болж байна. Интернэтэд өөрийн бие даасан байнгын үзэсгэлэн, нэрийн дэлгүүр ажиллуулах төлөвлөгөө бий юу?
Үзэсгэлэнгийн хувьд байж болно. Харин дэлгүүрийн хувьд одоогоор бодож төлөвлөсөн зүйл байхгүй.

Миний бодлоор уран бүтээлийг борлуулна гэдэг нь нэг бүтээлийг хэд дахин хуулбарлана гэсэн үг. Ийм бүтээлд түүнийг туурвих агшинд уран бүтээлчид төрж байсан санаа, мэдрэмж байхгүй болох байх. Уран бүтээлийн давтагдашгүй шинж гэх үү дээ?
Тийм ээ. Санал нэг байна.

Гэтэл асуудлыг нөгөө талаас нь харвал тухайн уран бүтээлчийн зургийг авах хүсэлтэй хүмүүст боломж олгох хэрэгтэй ч юм шиг. Цорын ганц бүтээлийг хэн нэгэн нь худалдан авна, эсвэл үзэсгэлэнд тавигдана. Гэтэл түүнийг харж нүд сэтгэлээ баясгах, худалдан авахыг хүсч байгаа хүн олон байгаа...
Ер нь тийм л дээ. Би 2000 орчим зураг зурсан. Тэдгээрээс гарын арван хуруунд багтах тооны зураг л монголчуудад, бусад нь гадагш гарчихаж. Өнөөдөр бид мөнгө хэрэгтэй болоод л уран бүтээлч хүний хувьд бүтээлээ гадныханд зарж байна. Монголчууд маань үүнийг сөхөөрөх завгүй яваа. Хожим бид Монголын орчин үеийн урлаг, түүний төлөөлөл гэж ярих үед гаднаас өөрсдийнхөө бүтээлийг худалдаж авах асуудал гарах вий гэж боддог. Уран бүтээлчид өөрсдийнхөө бүтээлийг эргээд худалдаж авах тохиолдол урлагт их байдаг юм билээ.Би ер нь бүтээлүүдээ Монголдоо үлдээхсэн, үлдээх хэрэгтэй гэж их боддог. Монголчууддаа бүтээлүүдээ маш хямд, гадныханд тэндхийн ханшаар нь л өгдөг.

Гадныханд бүтээлээ өгчихөөд харамсах сэтгэл төрдөг үү?
Харамсаад байдаггүй, урлаг ойлгодог, мэдэрдэг хүнд өгсөндөө баярладаг.

Та бүтээлийнхээ цуглуулга, тэмдэглэлийг яаж авч үлддэг вэ? Зурагжуулах, дүрсжүүлэх гэх мэтээр.
Сүүлийн 4-5 жилд л авч үлдэж байгаа даа. Ная, ерээд оны үед авч үлдсэн юм байхгүй. Тэр үед өнөөгийнх шиг дижитал аппарат, компьютер гээд л боломж ч байсангүй. Дээр нь залуу байлаа, омголон ч явж. Үүнийг би хэдийг л бол хэдийг дор нь хийж чадна гэж боддог байлаа. Тэгээд л зарахыг нь зараад, хүнд бэлэглэхийг нь бэлэглэдэг байж дээ.

Зарим бүтээлийнхээ ядаж л зургийг нь ч авч үлдээгүй гэхээр харамсалтай л юм даа.
Тийм ээ. Найзууд, мэргэжил нэгт нөхөд маань чиний тийм зураг тэнд байна лээ, таны ийм зураг манайд байна гээд л гадныхнаас и-мэйл ирдэг. Үнэндээ хэн, ямар зургийг маань аваад, хаана байрлуулсныг нь мэддэггүй.

Та дэлхийн олон оронд бие даасан болон хамтарсан үзэсгэлэнгээ гаргасан хүн. Гадаад орнуудаар явж байхад тань “энэ яагаад Монголд байдаггүй юм бол?” гэсэн бодол төрүүлэх мэдээллийн технологийн дэвшил мэдрэгдэж байв уу?
Анхандаа үүнийг нэвтрүүлчих юмсан, “манайх ингэчихээсэй”, ийм болчихвол зүгээр юм гээд л байнга боддог байлаа. Одоо бол тэгж нэг их бодохоо больсон.

Та байнга л шинийг сэдэж, эрэлхийлж явдаг хэрнээ бас нэг тийм нууцлаг хүн шиг санагддаг. Миний мэдэхийн “Сентиз арт” анатоми шоу гэсэн урлагийн нэгэн шинэ төрлийг монголчууддаа таниулсан. Энэ шоуг хүмүүс хэр хүлээж авав?
Хүмүүс маш шоктой хүлээж авсан. Энэ бол орчин үеийн урлагийн нэг төрөл. Бид дэлхий даяарчлагдаж байна гэж их ярьдаг. Энэ даяаршилтай уялдан урлаг маань өөрөө улам даяарчлагдах болсон. Зураач хүн гэхэд л зөвхөн зургаа зураад байх нь учир дутагдалтай болж байгаа юм. Надад байгаа энэ их ертөнцийг зөвхөн зургаар илэрхийлэх, нээхэд хангалтгүй, боломжгүй санагдаж байна л даа. Хөдөлгөөн оруулж, дүрсжүүлмээр, бас дуу хуур оруулмаар байдаг. Ер нь хүний сэтгэлд төрөл бүрийн хязгааргүй санаа, мэдрэмж төрдөг. Иймээс энэ бүхнийг илэрхийлэхэд би ганцаараа бус, бусад уран бүтээлчдийн хамтын ажиллагаа чухал. Миний бодож буй хөдөлгөөнийг бүжигчин гаргах, санааг маань наад зах нь тайз засал, гэрэл чимэглэлээр илэрхийлнэ гэсэн үг. Ингэхээр урлагийн 10 гаруй төрлийг багтаах шаардлагатай болж байгаа юм. Бүх урлагийг хольж, нэгтгэнэ гэсэн үг. Нүдээрээ хараад, чихээрээ сонсоод, сэтгэлээрээ мэдрээд л, 5 мэдрэмжээ зэрэг ажиллуулах боломжийг олгосон. Зарим хүмүүс “бөөндөж” байна гэсэн. Үнэхээр нэг талаас нь харвал “бөөндөж” байгаа л даа. Жишээ нь ноён хутагт Данзанравжаагийн “Үлэмжийн чанар” дуу гэхэд л нэгэн зэрэг, нэгэн агшинд урлагийн 3-4 төрлөөр илэрхийлэгдсэн нь үзэгчдэд маш өвөрмөц сэтгэгдэл, олон талын оюун санааны мэдрэмжийг төрүүлсэн. Бүсгүй хүнийг таван мэдрэмжээрээ мэдэрсэн тэр мэдрэхүйг гаргахын тулд энэ дууг дандаа эмэгтэй хүн дуулдаг. Тэгэхээр энэ дууг эрэгтэй хүн дуулбал илүү онцлог, хүмүүсийн хүлээн авах нь огт өөр. Иймээс энэ дууг гавьяат жүжигчин Сосорбарамаар дуулуулсан. Үнэхээр гайхалтай сайхан дуулсан. Ард нь уран нугараачдаар эмэгтэй хүний бие, хөдөлгөөнийг гаргаж, хийлийн эгшиг оруулсан.

Сентиз арт шоугаараа урлагийн шинэ төрлийг монголчууддаа таниулахыг зорив уу, эсвэл өөрийнхөө бодол санаа, мэдрэмж, дотоод ертөнцийг нээхийг зорив уу? Шоуны тань гол зорилго юу вэ?
Монголчууддаа урлагийн ийм шинэ төрөл байдаг гэдгийг таниулах нь шоуны маань гол зорилго байсан. Манайхан үүнийг мэддэггүй, энэ талаар ярихаар хүмүүс хүлээж авдаггүй байсан л даа. Гадныханд бол шинэ зүйл биш. Ихэвчлэн багийн зохион байгуулалтаар синтез дээр урлагийг бүтээдэг. Манайхны хувьд багаараа ажиллах чадвар харьцангуй муу. Иймээс багаараа ажиллах арга, туршлага хуримтлуулах, шинэ урлагийн төрлийг монголчууддаа бага ч гэсэн бодитоор үзүүлэх, синтезээр дамжуулан өөрийнхөө дотоод ертөнцийг илэрхийлэх, өөртөө, орчлон ертөнц, байгаль, нийгэм гээд маш олон зүйлд хандаж буй өөрийнхөө хандлагууд гээд маш олон зүйлийг гаргахыг зорьсон. Товчоор маш олон зүйлийг нэг дор гаргах.

Энэ шоугаар та өөрийн санаа, мэдрэмжийг бусад уран бүтээлчдээр дамжуулан илэрхийлсэн. Уран бүтээлчид өөрийн тань санааг гаргаж чадсан уу?
Мэдээж яг 100 хувь гаргаж чадахгүй шүү дээ.

Тэгвэл хэдэн хувь бэ?
80 хувь. Санасныг бодоход сайн болсон. Энэ нь залуу уран бүтээлчдийг ихээр оролцуулсантай холбоотой болов уу. Залуучууд бол эрч хүчтэй, шинэлэг.

Бас нэгэн хэв маягт баригдахгүй...
Тийм шүү. Залуучуудтай ажиллахад урамтай байдаг. Би залуу уран бүтээлчидтэй ажиллах, тэднийг дэмжих сонирхолтой. Залуу уран бүтээлчдийн хувьд шинэ гарч буй урлагийн төрөлд оролцох нь том боломж. Шоунд маань морин хуурын дөрвөл маш өвөрмөц бөгөөд чөлөөт байдлаар морин хуураа яг л гитар тоглож байгаа юм шиг тоглосон. Тэд өмнө нь рок хувцастай, тайзны асар их эрх чөлөөтэйгөөр сонин аялгууг тоглож байгаагүй. Тоглолтын явцад гар утсаар ярьж, ус уух зэргээр маш чөлөөтэй байсан нь үзэгчдийн нүдэнд их содон туссан. Энэ нь байнга үндэсний хувцастай голдуу ардын аялгууг тоглодог хүмүүсийн хувьд нэг тийм чөлөөт ертөнцөд амьдралыг, урлагийг өөрөөр харах боломжийг олгосон явдал. Энэ мэтчлэн залуучуудад хэрэгтэй зүйл болсон гэж боддог.

Дээрх шоуны талаар сонин, хэвлэлээр цацагдсан нэгэн өгүүлбэрийн талаар өөрөөс тань асууя гэж бодлоо. Үүнийг сонины өнгөрсөн дугааруудаас шүүж авсан юм. Энэ нь юу вэ гэхээр “С.Саранцацралт энэ удаа сэтгэлийг эрхтэн хэмээн авч үзээд анотомийн задаргаа хийх гэнэ. Сэтгэл гэдэг нүдэнд харагдахгүй, гарт баригдахгүй атал гэрлийн хурдаар хэмжигддэг, боломж нь хязгааргүй хэрнээ мөнхөд өөрчлөгдөж байдаг” гэсэн байсан. Миний бодлоор энэ хэдэн үгс таны хязгааргүй, нууцлаг, өвөрмөц дотоод ертөнцийг илэрхийлэн хэлсэн сэтгүүлч, сурвалжлагчдын үг биш, чухамхүү таны л өөрийгөө илэрхийлж гаргасан үг шиг санагдсан?
Тийм ээ. Энэ бол миний үг.

“Уран зураг бол харах яруу найраг, яруу найраг бол сонсох уран зураг” гэдэгчлэн Та Монголын томоохон гэгдэх 24 найрагчийн шүлгийг зургаар амилуулсан. Түүн дээрх шүлгийг уншаад зургийг харахад их л өвөрмөц санагдсан. Д.Батбаярын ‘Салхи’ шүлэг гээд л. Ийм санаа хэрхэн төрөв?
Би нэлээд хэдэн жил уран бүтээлээс, уран бүтээлийг төрүүлэх чиглэлээр ажиллаж байна. Жишээ нь бид нэг ном уншихад нэг сэтгэгдэл төрдөг, гэвч түүнийгээ удалгүй орхидог. Миний ажил бол чухамхүү тэр сэтгэгдлийг эргүүлж уран бүтээл болгох туршилт. Энэ чиглэлээр Дашням гуай, Туяа эгч (Оройтсон бороог зохиосон) нарын хүмүүстэй хамтарч ажиллаж байна. Сүүлийн 3 үзэсгэлэн, “Өлмийгөө өргө дөө, цэцэг ургая гэнэ” ном, синтез арт шоу маань үүнтэй холбоотой юм. Жишээ нь Өлзийтөгсийн хайрын тухай шүлэг. Өлзийтөгс өөрөө хайрын тухай өгүүлж байхад би түүнийг нь уншихад надад арай өөр сэтгэгдэл төрнө, түүнийг л буцаагаад уран зураг болгоод гаргах юм.

Гайхалтай. Тууж, үргэлжилсэн үгийн зохиол, жүжиг зэргийг зургаар илэрхийлдэг. Шүлгийг илэрхийлнэ, илэрхийлж чадна гэхээр...
Тийм ээ. Маш сайхан. Хорин яруу найрагчийн бүтээл дээр ажиллахад би өөрөө 20 янзаар хувирсан. Жишээлбэл, Галсансүхийн аймаар шүлгүүдийн хувьд дотор нь ороод “дээш доош” болж байхад, Мэнд-Ооёогийн шүлэгт цул мөртлөө нэг тийм жижигхэн жижигхэн юмнууд яваад л, гэтэл Хулангийн хайрын шүлэг дээр эргээд өөрийгөө задлах хэрэг гардаг. Бас Дашням гуайн философийн хүнд шүлэг бөөн юм бодогдуулаад л... Энэ бүтээлээ жил 6 сар хийсэн. Энэ хугацаанд тийм олон янзаар өөрийнхөө сэтгэлийг хувиргаж, хөдөлгөж, нэг тийм сэтгэхүйн давалгаануудад шидэгдээд л, туугдаад л... Их л сонин байдаг юм билээ.

Таныг ингээд ярихаар атаархал төрж байна. Өөрийн тань эргэн тойрон тэр чигтээ урлаг. Ингэхэд одоогийн залуусын урлагийн мэдрэмж хэр байна?
Янз бүр дээ. Анх уран бүтээлээ хийж байсан үетэй харьцуулахад маш өөр болсон, хүмүүс урлагийг ойлгодог, мэдэрдэг болсон санагддаг.

Хүмүүст урлагийн боловсрол хэрэгтэй, багаас нь олгох нь чухал гэж би боддог.
Тэгэлгүй яахав ээ. Бүгд л зохих хэмжээнд зурж чаддаг, хөгжим тоглодог байх хэрэгтэй. Жишээлбэл, Европт дунд сургуулийн хүүхдүүд бүгд л хоолой тавилттай байдаг бол манайд урлагийн сургуульд л энэ асуудал яригддаг.

Бид мэдээллийн зуунд, асар их мэдээлэл дунд амьдарч байна. Үнэн худал, баталгаатай баталгаагүй, хэрэгтэй хэрэггүй, сайн муу гээд л энэ их замбараагүй, толгой эргэм их мэдээллээс нэгэн бодлын зугтаамаар ч юм шиг. Танд тэгж санагддаг үе бий юу?
Үгүй ээ. Надад тэгж санагддаггүй. Энэ их мэдээлэл дунд зохицон амьдарч, хэрэгцээт мэдээллээ сонгох хэрэгтэй болов уу. (утас нь дуугарав).

Олны танил хүмүүс утасны дугаараа их сольдог. Таны хувьд?
Үгүй ээ. Би сольдоггүй.

Мэдээж уран бүтээлч хүний хувьд хийсэн бүтээл бүр нь үр хүүхдийн нэгэн адил маш чухал. Та өөрийнхөө ямар бүтээлд хамгаас илүү хайртай вэ? Хамгийн сэтгэлд тань хүрсэн нь гэх үү дээ?
Бүх бүтээлдээ хайртай. Ямар ч бүтээл хийхдээ эхнээс нь авахуулаад бүх л зүрх сэтгэлээ зориулдаг. Би “хамгийн” гэдэг үгэнд дургүй. Ер нь ямар ч юманд мөн чанартаа “хамгийн” гэдэг юм байдаггүй. Бид өөрсдөө зохиогоод л “хамгийн” гэж яриад байдаг.

Онгод ордог гэж ярьдаг. Энэ талаар?
Онгод ордог. Юм бодох, ном унших, хүнтэй ярилцах гээд л, ер нь хүнд нэг тийм сэтгэгдэл төрдөг шүү дээ. Тэгэхэд л нэг зургийн санаа төрдөг. Их сонин шүү, сандраад л...

Та өдөр бүр зургаа зурдаг уу?
Тийм ээ өдөр бүр зурдаг.

Жишээ нь өнөөдөр?
Зочид буудлын захиалгаар 10 метр урттай зураг зурж байгаа. Дан цэцэг. Өглөө түүнийгээ зурж байтал Урлагийн зөвлөл дээр ажил гарсан.

Ойрын үед та уран бүтээлийн үзэсгэлэн гаргах уу?
10 сард гаргах байх.

За ингээд ярилцлагаа өндөрлөе. Бидний урилгыг хүлээн авч, өөрийн уран бүтээл хийгээд мэдээллийн технологийн чиглэлээр ярилцсанд тань нийт уншигчдынхаа өмнөөс гүн талархал илэрхийлье. Таны цаашдын уран бүтээлд өндөр амжилт хүсье.
Баярлалаа.

Алтан ураг: Бидний хаяг www.altanurag.com

2007-05-29T01:22:00.000-07:00

Ярилцсан С.Уянга
МИНИЙ КОМПЬЮТЕР сэтгvvл, 2007 онь № 03 (83)

Бид цахилгаан гитар гэж сонсч байснаас бус, цахилгаан ёочин, цахилгаан морин хуур гэж сонсч байсангүй. Гэвч цахилгаан морин хуур, ёочин хэдийнэ бий болжээ. Эдгээр гайхамшигт хөгжмийн зэмсгүүдийн эзэд нь Монголын урлагийн ертөнцөд сүүлийн үед “цахиур хагалж” буй Алтан ураг хамтлагийнхан. Тийм ээ. Тэд Монголд бүү хэл, дэлхийд анхныхад тооцогдох ардын цахилгаан хөгжмийн зэмсгүүдийг бий болгож, эзэмшиж яваа залуус. Иймээс бид энэ дугаарынхаа редакцийн томилолтоор Алтан ураг угсаатны рок хамтлагийнтай уулзаж ярилцсан юм.

Товч танилцуулга
Анх контенпирари гэсэн шинэ хөгжмийн урсгал жанраар уран бүтээлээ эхэлсэн. 2004 оноос фолк (угсаатны) рок стилиэр тоглож эхэлсэн. Хамтлагийн ахлагч ёочин хөгжимчин Б.Эрдэнэбат, цахилгаан морин хуурч Б.Бүрэнтөгс, морин хуурч, хөөмийч П.Оюунбилэг, бөмбөрчин Б.Болортунгалаг, их хуурч Ц.Гангаа, бишгүүр хөгжимчин, хөөмийч М.Чимидтогтох, уртын дууч Х.Эрдэнэцэцэг гэсэн бүрэлдэхүүнтэй.

Юуны өмнө бидний ярилцлагыг хүлээн авсан Та бүхэнд баярлалаа. Ойрмогхон нэгэн телевизээр “Чөтгөрийн 13” ч билүү нэгэн нэвтрүүлгээр танай нэгэн клипийг гаргаад шүүмж өрнүүлж байсан. Энэ клипийнхээ талаар ярилцлагаа эхэлбэл?
Энэ бол “Давалгаа”, “Ижий Монгол” гэсэн хоёр бүтээлийг нэгтгэсэн клип. “Давалгаа” бүтээлээр одоогийн хийж байгаа зүйлээ, “Ижий Монгол” бүтээлээрээ цаашид хийх зүйлээ гаргахыг зорьсон. Мэдээж аар саар өөлөх зүйл, бас санаанд хүрээгүй зүйл байлгүй яах вэ.

Оролцогчдоос гарсан шүүмж нь морин хуур тоглож буй залуугийн гарт цаг байсан, бөгж нь эргэсэн байсан зэрэг зүйл хэлж байсан санагдана. Ардын хөгжим гэхээр л заавал бүх зүйл ардын буюу үндэсний онцлогтой, энгийн байх албагүй мэт... Орчин үед шинэ агуулгаар баяжуулагдан нэг талаас ардын урлаг, нөгөө талаас орчин үеийн технологи, өвөрмөц шийдэл, өнгө төрх баймаар?
Тийм ээ. Ер нь ардын урлагийн асуудал дээр бид шүүмжлэлтэй ханддаг. Манай ардын урлагийн хамтлагууд гэхэд л нөгөөх л “Үүлэн бор”, Жалам хартайгаа, нөгөөх л хувцастайгаа л, товчоор бол нэг хэвийн, нэг хэв маягт баригдсан байдаг. Үүнээс үүдэн хатуугаар хэлбэл, нэг үе монголчууд маань өөрсдөө ардын хөгжмөө сонсохгүй талдаа болсон байсан шүү дээ. Эрт дээр үеэс бидэнд уламжлан ирсэн энэ их өв соёлоо хадгалах, орчин үеийн өнгө төрх, хэмнэлд нийцүүлэн баяжуулах нь ихээхэн чухал гэж бид боддог. Иймээс яавал хүнд ардын дуу хөгжмөө хүргэх, илүү амьд шинэлэг болгох, хүмүүсийг шимтэн сонсдог, яавал илүү ойр болгох вэ гэдэг тал дээр их анхаарсан, их ч ярилцсан.

Бусад хамтлагуудтай харьцуулахад танай хамтлаг нэг л өвөрмөц санагддаг. Ингэхэд ардын хөгжмөөр рок тоглох санаа хэрхэн төрөв, хамтлаг хэрхэн байгуулав?
Бид бүгд Хөгжим бүжгийн коллежийг төгссөн нэг ангийнхан. 2001 онд сургуулиа төгсөөд ”Сарны чулуу” чуулгад орцгоосон. Тэндээ 3 жил ажиллаад энэ хамтлагаа байгуулсан даа. Дээр дурдсанаар нэгэн хэвийн хэвшмэл зүйлийг өөрчилж, ардын дуу хөгжмийг хүнд ойр, илүү амьд болгох зорилгоор хамтлагаа байгуулсан.

“Алтан ураг” сонсголонтой хэрнээ, утга төгөлдөр нэр юм. Энэ нэрийг хэн өгөв?
Нэрний тухайд бид бүгд Чингисийн алтан ургийнхан гэдэг үүднээс ийм нэр бодож өгсөн. Бидний зорилго бол Чингисийн Монголыг дэлхий дахинаа таниулах. Түүнээс гадна Чингис болон түүний алтан ургийнхан дайн байлдаанаар дэлхийг байлдан дагуулж байсан улс. Тэгвэл одоо үед алтан ургийнхан юугаар дэлхийг байлдан дагуулж болох вэ? Мэдээж урлаг, спортоор дагуулна шүү дээ. Тэр дундаа үндэсний хөгжмөөрөө байлдан дагуулж болох юм. Өнөөдөр монголчууд бид оюун ухаан, авьяас билгээрээ дэлхий дахинаа Монголын нэрийг дуурсгах явдал маш чухал. Энэ утгаараа энэ нэрийг өгсөн дөө.

Ардын хөгжмийн зэмсгүүдийг цахилгаан болгоно гэхээр?
Тэр чинь их хэцүү ажил аа. Патентаа алдчих юм биш биз? (инээлдэцгээв) Зарчим нь цахилгаан гитартай яг адил.

Өөрсдөө хийсэн үү? цахилгаан болгосноор хөгжмийн дуу гаралтанд ямар өөрчлөлт орж байна вэ? Техникийн үзүүлэлт?
Тийм. Өөрсдөө хийсэн. Дуугаралтын хувьд басс гитартай ойролцоо, гэхдээ илүү агаартай дуугардаг. Цахилгаан гитарын нэгэн адил техникийн нарийн үзүүлэлтүүдийг хэлэхэд төвөгтэй байна. Дуугаралтын хувьд мэдээж маш гайхалтай. Товчоор бол морин хуураас ялгаатай нь акустик гитарын мембран болон цахилгаан гитарын эффект, цахилгаан хийлийн техник хэрэгслүүдийг суулгасан.

Агаартай гэхээр?
Нумт хөгжим учраас цахилгаан болгосноор морин хуур болон цахилгаан гитарын аль алинд нь байдаггүй онцлог дуугаралттай гэх үү дээ.

Танай хамтлагийг өнгөөр илэрхийлбэл?
Хар, улаан, цагаан.

Танай хамтлагийн имиж гэх үү дээ, хувцаслалт, хөгжмүүд чинь тун өвөрмөц санагдсан. Морин хуурын толгой гэхэд л үнэхээр содон өнгө, төрхтэй. Үүнийг өөрсдөө хийв үү? эсвэл мэргэжлийн хүнээр хийлгэсэн үү? Ардын хөгжмийн зэмсгүүдийг орчин үе, рокийн хэмнэлд оруулсан тань үнэхээр гайхалтай?
Морин хуурын толгойн хувьд хүмүүс янз бүрээр л ханддаг. Заримд нь таалагддаг, ялангуяа настай хүмүүст бол таалагддаггүй талдаа гэж хэлж болно. Бид морин хуурыг өөрчлөх гээгүй, өөрсдийн имиж, онцлогт л тохируулан өөрчилсөн. Санаагаа бид өөрсдөө гаргасан. Бид Индэр мөнгөн хуур гэдэг юм. Ер нь бол цахилгаан хуур л даа. Өөрөөр хэлбэл өөрсдийнхөө стиль жанрт тохируулсан гэх үү дээ. Гэхдээ энэ бол цоо шинэ санаа биш, Монгол ардын үлгэрт “Индэрмаа хар мангас Индэр мөнгөн хуураа аваад л” гээд гардаг шүү дээ. Тэгэхээр морин хуураас гадна бас өөр хуур байдаг гэсэн санаа л даа. Дээр бид хэлсэн. Нэг талаар ардын урлагийг хэвшмэл байдлаас нь гаргах, нөгөөтэйгүүр өөрсдийн имижийг бүрдүүлэх үүднээс хөгжмүүдээ өөрчилсөн, хувцаслалтандаа ч үүнийгээ шингээхийг хүсдэг.

Нууц биш бол танай тоглолтын хувцасны дизайныг хэн хийдэг вэ? Алтлаг хээтэй эмжээртэй хар хувцас тань их өвөрмөц юм?
Мэдээж санаагаа өөрсдөө гаргана. Түүнээс биш загвар зохион бүтээгчдийн хувьд ардын урлаг гэхээр ноёд, хатдын хувцас, рок гэхээр л гинж төмөр унжсан байдлаар гаргах гээд байдаг. Гэтэл биднийх үүнээс өөр, бид огт өөрийг хүсч байгаа. Бидэнд ардын урлаг болон рок хөгжмийг давхар шингээсэн тийм л зүйл хэрэгтэй. Бидний хувцсыг ерөнхийлөгч, төрийн түшээдийн дээлийг урладаг Лхагва мастер хийсэн.

Танай хамтлагийн нэг аялгуу надад маш таалагддаг. Дахин дахин сонсоод баймаар, нэг сонсохоороо 2-3 удаа дараалж сонсдог. Өмнө нь нэг л тийм уйтгартай, хийж байгаа бүх зүйлээ орхиод шууд гармаар ч юм шиг, тэгсэн хэрнээ сэтгэлд дотно, бас тайвшрал авчирч, итгэл төрүүлэхээр, сэтгэл сэргээмээр ч юм шиг санагддаг байлаа. Үгээр илэрхийлэхэд хэцүү юм. Гэтэл ойрмогхон СД дээрээс тань энэ аялгууны нэр нь Requiem гэдгийг, бас товч тайлбарыг нь мэдэж авлаа л даа. “Бид туйлдаж байна.... Бид цөхөрч байна.... Бид шинийг хүсч байна.... Бид багтарч байна....“ гэсэн тайлбартай байсан. Үүнийг уншсаны дараа үнэхээр л аялгуу тань дээрх санааг илэрхийлээд байгаа мэт санагдсан. Энэ бүтээлийнхээ талаар яриач.
Та гадаа гараад хар. Амьдрал ямар харагдаж байна. Тэнэмэл хүүхдүүд гээд л.... Амьдрал хэцүү байна ш дээ. Үнэхээр л туйлдсан, цөхөрсөн, багтарсан, хотол зоноороо шинийг хүссэн нэг ийм уур амьсгал, дүр төрх танд буухгүй байна гэж үү? Бид хар багаасаа л хөгжмөөр амьсгалж, амьдарч яваа хүмүүс. Иймээс энэ бүхнийг үүнээс өөрөөр илэхийлэх арга алга.

Сэтгүүл маань мэдээллийн технологийн сэтгүүл. Иймээс энэ талын болон уламжлал болсон хэдэн асуултыг асуухаас өөр аргагүй нь. Компьютер, интернэтийг хэр ашигладаг вэ? Уран бүтээлдээ ашигладаг уу?
Мэдээж өдөр бүр компьютерийн ард суугаад интернэт ашиглаад байх цаг гардаггүй. Бидний компьютертэй холбоотой бүхий л хэрэгцээг CCS компани хангадаг. Энэ дашрамд тус компанийн захирал Кадр, Даваанаад баярлалаа гэж хэлмээр байна.

Мэдээж амьд тоглолт хийдэг тул тэр бүр компьютер хэрэггүй байж магадгүй. Хөгжмийн мэргэжлийн програмууд болох Cubase гэх мэт програм дээр маш олон хөгжмийн зэвсэг орсон байхыг нэг удаа харж байсан юм. Монгол ардын хөгжмүүд, цахилгаан хөгжим зэргийг компьютерийн регистрт оруулах цаг болсон мэт. Энэ талаар ....
Одоогоор тоглолтондоо компьютерийн програм ашигладаггүй. Мэдээж Монгол ардын хөгжмүүдийг компьютерийн регистрт оруулахтай санал нэг байлгүй яах вэ.

Танай хамтлагийн вэб хуудас www.altanurag.com гэж байсан. Харамсалтай нь орохгүй байсан?
Тийм ээ. Вэб сайт маань бүрэн хийгдээгүй байгаа. Манай вэб сайтыг хөгжүүлэх ажлыг ХААН Банк ивээн тэтгэж байгаа. Удахгүй вэб сайт маань бүрэн ажиллагаанд орж, та бүхнийг манай вэб сайтын идэвхтэй зочин болно гэдэгт итгэж байна.

Та бүхэнтэй уулзахаас өмнө та бүхний бүтээлийг сонирхохоор ганц нэгэн СД шопоор орсон. Нэгэн худалдагчийн хэлснээр танай хамтлагийн СД-ийг гадныхан их авдаг. Авах авахдаа тохиолдлоор сонирхож бус, зорьж ирж авдаг гэсэн. Гэхдээ энэ бол Монголд оршин суудаг гадаадууд. Хилийн чанадад байгаа монголчууд, гадныхан та бүхний бүтээлийг сонирхох нь гарцаагүй. Өнөөдөр заавал дэлгүүр хэсч худалдаа хийх бус, компьютерийн араас дэлхийн өнцөг булан бүрт бараа бүтээгдэхүүнээ борлуулах, худалдан авалт хийх боломжтой болсон цаг. Та бүхэн бүтээлээ интернэтээр сурталчлах, борлуулах талаар төлөвлөсөн зүйл бий юу?
Бүтээлээ интернэтээр борлуулах, сурталчлах талаар бодож, төлөвлөж байгаа олон зүйл бий. Тийм ээ. Гадныхан манай хамтлагийг тодорхой хүрээнд мэддэг. Магадгүй энэ нь 8 орны хамтран бүтээсэн “Хадаг” хэмээх баримтат кинотой холбоотой болов уу. Бид энэ киноны хөгжмийг хийсэн, бас тоглосон. Интернэтэд энэ киноны талаар нэлээд мэдээлэл байдаг.
(С.У: Үнэхээр “Altan urag” гэсэн үгээр интернэтээс хайхад энэ кинотой холбоотой нэлээд мэдээлэл байлаа. Энэхүү кино нь 2006 онд Торонтогийн кино урлагийн фестивалиас Сваровскийн хүндэт шагнал, Венецийн кино фестивалиас “Ирээдүйн арслан” зэрэг хэд хэдэн шагналыг хүртсэн бүтээл юм байна. Киноны талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг түүний албан ёсны вэб сайтаас http://www.khadak.com хаягаар хандан авч болно. Түүнчлэн тус хамтлагийн цомгуудын талаар, мөн тоглолтыг үзсэн хүмүүсь тэр дундаа гадаадынхны сэтгэгдэл их байлаа.)

Одоо ч технологи хөгжөөд видео хүртэл өндөр чанартайгаар stream хийж үзэж болж байгаа юм чинь амьд хөгжмийг заавал очиж үзэх биш, гэртээ эсвэл ажлаасаа шууд үзэх боломжтой ч юм шиг…
Тийм ээ. Иймэрхүү боломжийг ашиглана гэж бодож байгаа. Бодож төлөвлөж байгаа зүйл их байна аа.

Интернэтээр бүтээлүүдээ борлуулах талаар гэснээс зохиогчийн эрхийн тухай юу гэж боддог вэ?
Тийм ээ. Энэ бол бидний санааг зовоосон асуудал. Манайд зохиогчийн эрх хамгийн ихээр зөрчигддөг. СД хувилж зарах асуудал бол энүүхэнд. Бидний бүтээлийг кино, телевизийн нэвтрүүлгүүд ихээр зөвшөөрөлгүй ашигладаг. Ядаж л “Алтан ураг” гээд нэрийг маань дурдаж болмоорсон. Энэ талаар яриад ч нэмэр алга. Энэ тал дээр урлагийн болон холбогдох байгууллагууд юу ч хийхгүй байна. Бид дор бүрнээ хариуцсан ажилдаа эзэн болмоорсон.

Улаанбаатар таймс сониноос нэгэнтээ танай “Made in Altan urag” цомгийн талаар бичсэн мэдээг уншсан санагдана. Түүн дээр та бүхэн “Бидний цомгийг дахин сонсоход нэг их буруудахгүй. Яагаад гэвэл бид шинэ юм сонсгож байгаа учир хүмүүс сайн ойлгохгүй байж мэднэ. Харин хоёр дахь удаагаа сонсвол дурлах болно” гэсэн байсан. Ингэхэд “Унага төрөв” цомог юугаараа онцлог вэ? Нэр нь хүртэл өвөрмөц юм.
Анхны “Унага төрөв” цомог маань контерпирари жанраар бүтээгдсэн дан хөгжмийн бүтээл. Гэтэл энэ нь бидний хүсч мөрөөдөж байсан урсгал арай л биш юм гэж санаад өөрийн өнгө төрхөө хайж эхэлсэн. Хэд хэдэн зүйлийг билэгшээж энэ нэрийг өгсөн. Унага бол хийморлог амьтны үр төл, эхээс төрмөгц дөрвөн хөл дээрээ тэнцдэг, мөн бид морин хуураар тоглодог, анхны маань цомог, уран бүтээл учир цаашид зорилгодоо хүрнэ гэж бэлгэшээж энэ нэрийг өгсөн. Цомгийн маань онцлогийг мэдэхийн тулд та өөрөө сонсох нь дээр болов уу. Нэг танил маань манай “Унага төрөв” цомгийг дөнгөж шинээр аваад хөдөө явж л дээ. Тэгээд СД авснаа санаад тавьж л дээ. Тэгээд “Туйлбаргүй” хэмээх аяыг маань сонсоод үхтлээ айсан гэсэн, бараг л сүнс ад чөтгөр санаанд нь буусан юм байх (инээлдэв).

Хүнд тэгж нөлөөлтөл нь хөгжмийг бий болгоно гэдэг сайхан л байна шүү дээ. Хажууд нь очоод орилоход айдаггүй атал хөгжим сонсоод айх, нуруугаар жихүүдэс төрж байна гэдэг чинь хөгжим тань хүнд хүрч байгаагийн илрэл бус уу? Хөгжмийн зохиолыг хэн бичдэг вэ? Өөрсдөө бичдэг гэж сонссон....
Тийм ээ. Манай хамтлагийн бас нэг онцлог бол бид өөрсдөө хөгжмөө бичдэг. Энэ нь бас л бидний хэлэх, гаргах гээд байгаа зүйлтэй холбоотой. Хоорондоо ярилцаж байгаад иймэрхүү зүйл хийе гээд л дундаасаа бүтээлээ гаргадаг. Ер нь бид бие биенээ маш сайн ойлгодог. Хар багаасаа л хамт сурч, ажиллаж байгаа болохоор аргагүй юм даа.

Одоо ямар уран бүтээл дээр ажиллаж байна?
Бид Оросын нэрт найруулагч Сергей Бодровын Чингис хааны тухай Монгол гэдэг киноны хөгжим дээр ажиллахаар уригдсан энэ сарын 20-доор ОХУ-ыг зорино. Энэ бол монголчууддаа, фенүүддээ барьж буй бидний бэлэг. Хадаг киноны нэгэн адилаар бид дэлхийн бусад орнуудад, Холливүүдэд Монголоо тодорхой байдлаар сурталчилж буй хэрэг гэж билэгшээж байгаа. Мэдээж баримтат бус, уран сайхны кино тул хүмүүст хүрэх нь илүү байх. Монголчууд урлаг соёлтой, ардын урлагийн арвин сан нөмрөгтэй гэдгийг хүмүүс мэдэг л дээ.

Энэ чинь нэг хэсэг Чингис хаан, монголчуудыг доромжилсон кино хийх нь гээд л хэдэн жилийн өмнө нэлээд шуугиан тариад байсан кино мөн үү? Түүхийг гуйвуулсан гээд л бөөн юм болж байсан санагдана?
Тийм ээ, нэг үе их шуугиан тарьж байсан. Бид киногоо үзсэн. Энд монголчууд биднийг доромжилсон, дайрч давшсан ямар ч зүйл байхгүй. Иймээс бидний ярилцлагыг уншиж буй хүмүүс ч гэсэн энэ киноны талаар зөвөөр ойлгох хэрэгтэй. Агуулгын хувьд ямар ч буруу зөрүү зүйл байхгүй. Чингис хааны тухай кино бол монголчууд биднийг дэлхий дахинаа сурталчилж буй хэрэг шүү дээ.

Ойрын үед фенүүддээ барих бэлэг? Том хэмжээний амьд тоглолт хийх үү?
Ойрын үед төлөвлөсөн тодорхой тоглолт байхгүй. Хэтдээ томоохон, бусдаас шал өөр тоглолт хийнэ гэж бодож байгаа.

Фенүүд гэснээс танай хамтлаг Фен клубтэй гэж сонссон?
Тийм ээ. Биднийг сонсдог, дэмждэг, хамтарч ажилладаг залуусын байгуулсан фен клуб бий. Энэ дашрамд уншигчид та бүхнийг ч гэсэн биднийг дэмжээсэй гэж хүсч байна. Бодвол танай сэтгүүлийн уншигчид бүгд л компьютер, интернэтийг өргөнөөр хэрэглэдэг хүмүүс байх. Иймээс ядаж л вэб сайтдаа манай хамтлагийн талаар мэдээ, вэб сайтын маань холбоосыг байрлуулах замаар биднийг дэмжиж болно шүү дээ. Та бүхэнд манай фен клубын хаалга нээлттэй гэж хэлмээр байна.

Бидний хүсэлтийг хүлээн авч сонирхолтой ярилцлага өгсөн Та бүхэнд баярлалаа. Та бүхний урлагийн алтан шар зам дардан байг.
Баярлалаа. Бид Монгол киноныхоо хөгжмийг хийж ирсний дараа орчин үеийн кино урлагт дуу хөгжмийг амилуулахад компьютер техник, мэдээллийн технологийн орчин үеийн ололт дэвшлүүдийг хэрхэн ашиглаж буй талаар та бүхэнтэй хуваалцах болно. Энэ дашрамд биднийг дэмжин ажилладаг Ардын уран зохиолч Бавуугийн Лхагвасүрэн, ХААН банк болон бусад байгууллага, хүмүүст баярласнаа илэрхийлье.

Ийнхүү Алтан ургийхантай хийсэн ярилцлагаа өндөрлөе. Уншигч та энэ хамтлагийн талаар сайн мэддэггүй, магадгүй огт сонсоогүй байж болно. Тэгвэл тэдний амьд тоглолтыг Их Монгол зоогийн газарт ням гариг бүрийн 21.30 минутаас сонирхоод үзээрэй. Үндэсний урлаг, өв соёлоо гэсэн сэтгэлтэй, ажилсаг, авьяаслаг, нэгэн гэр бүл мэт цогц болж чадсан эдгээр залуустай ярилцах үед тэд дэндүү даруухан санагдаж байсныг нуух юун. Ганц нэг дуу дуулдаг, өөрийгөө “баруун, солгойгүй” рекламдаж “од” болдог хүмүүс бишгүй л байдаг. Гэтэл тэд өөрийн гэсэн өнгө төрхөө олж, чанартай уран бүтээл хийхээр шаргуу ажиллаж, хилийн чанадад танигдсан хэрнээ нутаг нэгтнүүддээ бүрэн танигдаж амжаагүй явна.

Д.Болд: Бид дэлхийн нэртэй студиудэд ашигладаг өндөр технологиудыг оруулж ирсэн

2007-05-16T20:19:00.000-07:00

Ярилцсан С.Уянга

МИНИЙ КОМПЬЮТЕР сэтгvvл, 2007 онь № 02 (81)

Одоогоос хоёр жилийн өмнө миний бие нэгэн студид төслийн хэдэн видео хичээл хийлгэж билээ. Жижигхэн өрөөнд нэлээд өндөр хүчин чадалтай 2 компьютер, тоглуулагч, телевизор зэргийг байрлуулсан, бичлэг зураг авалтаа тэндээ хийж, мөн л тэндээ монтажилдаг бололтой байсан. Програм маань үе үе таг болж, тэр тоолонгоор компьютерээ дахин дахин асааж унтраах зэргээр нэлээд цаг алдаж байсан санагдана. Ийнхүү миний хувьд дуу бичлэгийн студийн талаар иймэрхүү л ойлголттой явах болсон. Мэдээж студи бүр ийм биш нь ойлгомжтой. Гэвч дуучин Болдын гэгдэх Б-Продакшинд хийсэн редакцийн томилолт энэ ойлголтыг минь эвдэхэд хүргэсэн юм. Тэдний T.C. electronics, Pro tools, Liquid зэрэг дэлхийн нэртэй пүүс компаниудын үйлдвэрлэсэн хамгийн сүүлийн үеийн техник тоног төхөөрөмжүүдээр иж бүрэн тоноглогдсон студид хамгийн орчин үеийн дэвшилтэт технологиудыг ашиглаж байв. Хамгийн сүүлийн үеийн Macintosh Power G5 гээд л.... Өнөөдөр манайд шинэ технологи, өндөр технологиудыг МХТ-ийн салбарынхан, эсвэл банкууд л гол төлөв ашигладаг гэсэн ойлголт байдаг. Гэтэл уран бүтээлчид маань тэдэнтэй эн зэрэгцэх түвшинд технологийг хэрэглэж, технологиор амьсгалж явна. Ингээд та бүхэнд дуучин Болтой хийсэн ярилцлагыг хүргэе.

Д.Болд: Техно блиц
Хэрэглэдэг компьютер: Macintosh MacBook
Хэрэглэдэг гар утас: Sony Ericsson P990i, Nokia 9200, Bang & Olufsen
Ашигладаг цахим шуудан: Yahoo, Hotmail
Хамгийн дуртай вэб: www.bproduction.mn
Хамгийн их ашигладаг програм: iTunes
Тоглох дуртай тоглоом: Midnight Club
Унших дуртай сэтгүүл: Миний компьютер
Хамгийн хайртай клип: 18 нас, 1995 оны клип

Юуны өмнө бидний хүсэлтийг хүлээн авсан танд баярлалаа. Сэтгүүл маань мэдээллийн технологийн сэтгүүл. Иймээс ярилцлагаа өөрийн тань компьютерийн хэрэглээнээс эхэлье гэж бодож байна. Хэзээнээс компьютертэй нөхөрлөв? Нууц биш бол ямар компьютер хэрэглэдэг вэ?
Би 1996 оноос анх компьютер хэрэглэж эхэлсэн. Хамгийн эхлээд ердөө л тоглоом тоглох гэж анх компьютер авч байсан санагдаж байна. Age of Еmpires зэрэг тоглоомуудаар тоглодог байсан. Яваандаа интернэтийг хэрэглэх болсон. Тэр үед брэнд бус, ердийн л угсарсан компьютер хэрэглэдэг байсан. Дараа нь 1999-2000 оноос эхлэн HP брэндийн компьютер ашиглах болсон. Одоо бол Macintosh Apple хэрэглэж байна. Компьютерийг интернэт, дуу, кино зураг зэрэгт ашигладаг.

Тоглоом гэснээс. Манай сэтгүүлийн уншигчдын тодорхой хувийг хүүхэд залуус эзэлдэг. Иймээс тэдний хувьд компьютерийн тоглоом маш чухал сэдвийн нэг. Та одоо компьютерийн тоглоом тоглодог уу? Тоглодог бол ямар тоглоом тоглодог вэ, хэр сайн тоглогч вэ?
Одоо ч тоглох зав байхгүй болжээ. Ер нь бол би тоглох дуртай. Гайгүй тоглогч шүү. Мэдээж хааяа боломж олдвол тоглодог. Ялангуяа аяллаар явах үед, онгоцонд тоглох зав гардаг даа.

Хамгийн сүүлд ямар тоглоом тоглов?
За даа, хамгийн сүүлд Underground, Midnight Club тоглосон юм байна. Ер нь уралдаан, тэр дундаа машины холбогдолтой болон стратегийн тоглоомуудад их дуртай даа. (С.У: Болдын машины уралдааны тоглоомуудад дуртай гэдгийг түүний ажлын ширээн дээр компьютерийнх нь дэргэд өрөөстэй байсан загварын машины цуглуулга баталж байлаа)

Танд нийтэд нээлттэй и-мэйл хаяг бий юу? Байгаа бол олон нийт, шүтэн бишрэгчид тань их захиа илгээдэг үү?
Миний мэйл хаягууд нээлттэй. Манай Б-Продакшн болон Камертоны вэб сайтууд дээр байгаа. Мэйл их ирнэ ээ. Шинэ санаа оноо авахаар, урам хайрласан, шүүмжилсэн гээд л янз бүрийн мэйл их ирнэ шүү.

И-мэйлээ өөрөө уншдаг уу?
Тэгэлгүй яах вэ? Өөрөө мэйлээ шалгадаг, нэг бүрчлэн уншдаг. Авах зүйлээ авдаг. Засах зүйл байвал засдаг. Хаяхыг нь хаяад л явдаг даа.

Тэгэхээр дээрх хаягуудаар өөрт чинь и-мэйл бичвэл авна гэсэн үг үү?
Тийм, авна.

Би 2 хүүтэй л дээ. Өөрийн тань улаан фенүүд. Манай сэтгүүлээс ярилцлага хийх болсныг мэдээд “Ээж ээ, та гарынх үсгийг нь аваад өг, надад утасных нь дугаарыг өгчих мессеж бичье” гэж байсан л даа. Бодвол ийм хүсэлтэй хүүхэд залуус олон байх. Ингэхэд гар утсаар чинь мессеж их ирдэг үү? Зарим олны танил болсон хүмүүс гар утасныхаа дугаарыг байнга сольдог сураг дуулддаг. Таны хувьд?
Ер нь мессеж маш их ирнэ ээ. Үүнээс болж утасны маань цэнэг их хурдан унадаг. Дугаараа сольё гэж бодсон ч дугаартаа их хайртай болохоор сольж чаддаггүй. Их л мессеж ирдэг дээ.

Төвөгтэй юу? Зарим хүмүүс их төвөгшөөдөг?
Зүгээр ээ, зүгээр. Ер нь тэгээд хүн мессеж бичиж байхад чинь түүнийг уншилгүй яах вэ? Заримд нь хариу бичдэг.

Яг одоо ямар гар утас хэрэглэж байна?
Яг одоо бол би Sony Ericsson P990i, бас Nokia 9200 хэрэглэж байна. Гэхдээ одоо гар утсаа сольж байгаа. Bang & Olufsen фирмээс Samsung корпорацитай хамтарч гаргасан утастай болж байгаа.

Мэдээж интернэт гэж ярихаар вэб сайтын талаар ярихгүй байж болохгүй нь. Камертон Монголдоо нэлээд анхныд тооцогдох www.camerton.mn сайтыг нэвтрүүлж байсныг санах юм. Дуучид вэб сайтдаа ямар мэдээллийг тавьбал зохимжтой вэ?
Хамгийн сүүлд манай Б-Продакшн вэбээ хийсэн. Ямар ч вэб сайтын хувьд мэдээлэл чухал, дэлгэрэнгүй мэдээлэлтэй байх хэрэгтэй гэж би боддог. Мэдээж дуучдын хувьд тухайн дуучны дуу, зураг, скрийнсейвер ч юм уу, дуучны холбогдолтой сонирхолтой мэдээлэл, бас холбоо тогтоох хаяг байвал их зүгээр юм болов уу.

Ямар вэбэд тогтмол ханддаг вэ?, Зарим тохиолдолд таалагддаггүй хэрнээ хамгийн их үздэг сайт байдаг шүү дээ. Иймээс өөрт тань хамгийн их таалагддаг вэб юу вэ?
Би Yahoo, Hotmail ашиглан мэйлээ шалгадаг. Монголынхоо вэбүүдээр орж мэдээлэл авдаг. Ялангуяа гадаадад явж байхдаа эх орондоо болж буй мэдээллийг цаг тухайд нь авчихдаг.
Яг гайгүй, хамгийн их таалагддаг, эсвэл хамгийн таалагддаггүй гэж хэлж чадахгүй нь. Ер нь л хэрэгцээт мэдээллээ авчихдаг. Манай вэбүүд нэлээд гайгүй, сайжирсан гэж би хувьдаа боддог.

Танай компанийн вэб сайтаар орлоо л доо. Мэргэжлийн, чадварлаг, туршлагатай залуус, сүүлийн үеийн дэвшилтэт технологиуд. Бас нэг тийм өвөрмөц бөгөөд өнгөлөг дүр төрх нүдэнд туссан. Сая танай студид орж ирэхэд бас л тэр вэбийн нэгэн адил өнгө нүдэнд туссан. Нэг л тийм шинэлэг бөгөөд амьд өнгө. Дээр нь бүтээлч уур амьсгал. Танайх технологи талдаа түлхүү хандсан. Өнөөдөр манайд шинэ технологи, өндөр технологийг банкууд л гол төлөв ашигладаг гэсэн ойлголт байдаг. Их ч рекламддаг. Танайх T.C. electronics, Pro tools, Liquid зэрэг дэлхийн нэртэй пүүс компаниудын үйлдвэрлэсэн хамгийн сүүлийн үеийн техник тоног төхөөрөмжүүдээр иж бүрэн тоноглогдсон студитэй. Хамгийн сүүлийн үеийн Macintosh Power G5 компьютер хэрэглэдэг юм байна. Үнэндээ танайд сүүлийн үеийн өндөр технологиуд ашиглаж байгааг хараад гайхсаныг нуух юун. Та өөрөө урлагийн хүн. Хөгжим, дуу бол таны ажил, амьдралын салшгүй хэсэг. Яаж яваад технологитой ийм ойр болж, технологийг ихээр хэрэглэдэг болов?
Яаж технологитой холбогдох болсон юм бэ гэвэл мэдээж дууны СД-тэй шууд холбоотой. Дуучид бидний хувьд СД, тэр дундаа сайн чанартай нь маш чухал. Өнөөдөр мэдээллийн технологи маань маш хурдацтай хөгжиж, шинэ шинэ технологиуд бий болж байна. Иймээс тэр бүхэнтэй хөл нийлүүлэн алхана гэдэг маш хэцүү, ихээхэн хөрөнгө шаардах нь ойлгомжтой. Бид Монголдоо дэлхийн стандартад нийцсэн, орчин үеийн шаардлагыг бүрэн хангасан дуу бичлэгийн студийг бий болгохоор зорин ажилласан. Үүнд шинэ технологиудыг оруулах зайлшгүй шаардлагатай болсон. Бид өнөөдөр дэлхийн нэртэй студиудэд ашигладаг өндөр технологиудыг оруулж ирсэн, бүгдийг нь хэрэглэж байна. Тийм ээ, Macintosh Power G5 компьютер манайд бий. Дуу бичлэгийн тал дээр НD3 систем дээр ажилладаг. Энэ бол бас л том том студид хэрэглэдэг төхөөрөмж. Бритни Спирс, Мадонна зэрэг дэлхийн оддын студидээ хэрэглэдэг том том техник төхөөрөмжүүд манайд бий. Монголдоо ганцхан байдаг мастерингийн тоног төхөөрөмжийг манай 440 Hz студи хэрэглэдэг. Энэ бол T.C. electronics компанийн Mastering 6000 гэдэг төхөөрөмж. Тэр утгаараа биднээс гарсан бүтээл стандартын шаардлагыг хангасан бүтээл болж чаддаг.

Мэдээллийн технологи руу орохоос өөр аргагүй гэж өөрөө ярилаа. Мэдээллийн технологи бол хаана ч очоод “наалдчихдаг”, бас түүнгүйгээр ямар ч салбарыг төсөөлөх аргагүй болсон зүйл. Ялангуяа дуу хөгжмийн ертөнцийг. Өнөөдөр ихэнх студи бидний “хулхи”, “хууль бус” хэмээн нэрлэдэг програм хангамжийг хэрэглэдэг нь нууц биш. Энэ нь бүтээлийн чанарт шууд нөлөө үзүүлэх үү?, Нууц биш бол танайх програм хангамжид хэр хэмжээний мөнгө хаядаг вэ?
Тийм ээ, манай ихэнх студиуд бидний пират гэж нэрлэдэг хууль бус програмыг ашигладаг нь нууц биш. Миний хувьд үүнийг буруу гэж боддог. Уран бүтээлчид маань ийм програм ашиглан уран бүтээлээ хийхэд бүтээл нь гацах, гэнэт алга болох зэрэг бэрхшээлүүд гардаг. Пират програм дээр уран бүтээлээ хийх нь чанаргүй, магадгүй тодорхой түвшинд хийсэн зүйлээ алдах, амжилтгүй болох тохиолдол их гардаг л даа. Иймээс манайхан мэргэжлийн програм хангамжуудыг худалдан авч ашигладаг. Мэдээж энэ тохиолдолд системийн маань үйл ажиллагаа маш найдвартай, бүтээл өндөр чанартай байна, програмын дараагийн хувилбарыг болон бусад нэмэлт хувилбарыг интернэтээс татаж авах гээд л олон давуу талуудыг нэрлэж болно. Дээр нь бүтээлийн чанар өндөр, ашиглалтын хугацаа урт байдаг.
Ерөнхийдөө жинхэнэ дуу бичлэгийн студи гэдэг бол орчин үеийн шаардлагыг хангасан байх хэрэгтэй гэж боддог. Үүнд програм хангамжийн асуудал маш чухал. Мэдээж мөнгө зарах шаардлагатай. Жинхэнэ ном ёсны студи ямар байх ёстой вэ гэдгийг мэргэжлийн хүмүүс хэлэх байх. Програм хангамжийн хувьд бид анх байгуулагдахдаа худалдан авч л байсан, өнгөрсөн хугацаанд шинэ програм хэрэгцээтэй болсон, байнга л авдаг. Одоо ч авсаар байгаа. Яг жилд тэдийг зарцуулсан гэж мөнгөн дүн хэлэхэд хэцүү.

Сүүлийн үеийн клипүүдийг харж байхад компьютерийн технологийг ихээр ашигладаг болж. Манай хамтлаг дуучдын клипүүдээс агуулга, дизайн, ашигласан технологи зэргээрээ ямар клип хамгийн гайгүй вэ?
Манай Cross Animation студи график талдаа нэлээд гайгүй. Бид шилдэг графикийн шагналыг хэд хэдэн удаа авсан. Бид Б-Продакшн байгуулаагүй байхдаа энэ тал дээр их анхаардаг байсан. Hero Entertainment студи бас мэргэжлийн түвшинд сайн бүтээлүүд хийдэг.

Та өөрийнхөө ямар бүтээлдээ технологийн шийдлийг хамгийн дээд зэргээр ашигласан бэ?
Компьютер графикийг дээд зэргээр ашигласан гэж хэлэхэд хэцүү л дээ. Шилдэг графикийн шагнал авсан “Нүд чинь хайр харуулна” гэсэн клип байгаа. Түүнд боломжийн түвшинд график шийдэл ашигласан. Үүнийг мэргэжлийн хүмүүс үзээд л, дүгнээд гаргасан байх.

Манай энэ дугаар вэб технологид зориулагдаж байгаа. Өнөөдөр вэбүүд төрөл бүрийн мэдээллийг шууд хуулбарлан тавих нь түгээмэл. Ялангуяа дуучид та бүхний бүтээлийг вэбэд төдийгүй гар утсаар тарааж орхидог. Мэдээж СД-ний хувьд бүр ярилтгүй. Энэ бүхэн хууль зөрчсөн бүдүүлэг үйлдэл гэдгийг бүгд мэддэг. Гэвч энэ бүхнийг зогсоож чаддаггүй, тэмцэх аргаа мэддэггүй. Ихээхэн хүч хөдөлмөр, хөрөнгө зарж бий босгосон бүтээлийг хэсэг хүмүүс зүгээр л хуулбарлаад мөнгө хийдэг. Энэ талаар?
Тийм ээ. Энэ бол өнөөдөр хурцаар тавигдаж байгаа асуудал. Бид энэ чиглэлээр нэлээд ажил хийж байгаа. Оюуны өмчийнхөн, бусад студийнхэнтэй хамтран ажиллаж байгаа. Ямартай ч манай студийн бүтээлүүдийг зөвшөөрөлгүй тавьж байгаа вэб сайтуудыг эхнээс нь хааж байгаа. Мэдээж бидэнтэй гэрээ хийгээд, зөвшөөрөл аваад ном журмынх нь дагуу вэб дээрээ тавьж борлуулж болно. Уран бүтээлчиддээ тодорхой хувийг нь өгөөд харилцан тохиролцсоны дагуу хийгдэж болно. Түүнээс бус ямар ч зөвшөөрөлгүйгээр шууд тавина гэдэг бол маш бүдүүлэг, хууль зөрчсөн үйлдэл л дээ. Цаашдаа энэ талаар бид тууштай тэмцэх болно.

Одоо ямар бүтээл хийж байна?
Гурав дахь бие даасан цомог дээрээ ажиллаж байна. Камертон хамтлагийн маань 11 дэх цомгийн ажил бас явж байгаа. Сая “440 Hz” гэдэг хоёр дахь бие даасан цомгоо гаргасан. Цомгоо гарснаас хойш 7 дахь дууныхаа клипийг хийж байна. Зураг авалт Hero Entertaiment студид ид шатандаа явагдаж байна.

440 Hz гэсэн нэр ямар учиртай вэ? Танай нэг студи бас ийм нэртэй байх юм?
Дэлхий дээр хөгжим хөглөдөг нэг ноот байдаг. Бүх төрлийн бүх хөгжмийн хувьд “ля” өнгө, “ля” ноот гэж байдаг, энэ өнгө маань 440 Hz дээр хэлбэлздэг. Ийм учраас өөрийнхөө цомог болон студиэ 440 Hz гэж нэрлэсэн. Энэ маань манай студиэс гарсан бүх бүтээл тэр “ля” өнгө шиг цэвэр, тунгалаг, хүний чихэнд сонсголонтой сайхан бүтээл байгаасай гэсэн үүднээс билэгдэн өгсөн нэр л дээ.

Компьютер ашиглан хөгжмийн боловсрол эзэмшиж болох уу? Манай уншигчдаас компьютер дээр хөгжим тоглож сурмаар байна, энэ чиглэлийн програм хангамж, вэб сайтуудын хаяг өгнө үү гэсэн хүсэлт их ирдэг л дээ. Шинээр сурч буй хүүхдүүдэд шууд компьютер дээр тоглож сурах нь мэдээж буруу байх. Энэ талаар?
Камертоныхон, би багаасаа 6 настайгаасаа хөгжмийн боловсрол эзэмшсэн. Хүүхэд өөрөө компьютер дээр хөгжим тоглож сурах, хөгжмийн боловсрол эзэмшинэ гэж байхгүй ээ. Иймээс эцэг эхчүүдэд хандаж хэлэхэд мэргэжлийн багшид хандах хэрэгтэй, гэрийн багшаас зөвлөгөө ав гэж зөвлөмөөр байна. Түүнээс биш дан компьютерээр сурна гэдэг хэцүү, боломжгүй л дээ. Харин сурсныхаа дараа компьютер дээр дадлага хийж болно.

Камертон гэснээс өнөөдөр та бүхнийг тайзнаа нэгдэн гарахыг хүссэн хүлээлт бий болжээ. Та бүхэн хамтарсан уран бүтээл хийх үү?
Бид 11 дэх СД-гээ хийж байгаа гэж түрүүн хэлсэн. Үүний дараа амьд тоглолтоо хийнэ.

Өнөөдөр манайд компьютер, интернэт ашигладаг, бас түүнээсээ халиад дуулж, хөгжимдөж сурах хүсэл мөрөөдлөөр жигүүрлэсэн хүүхэд, залуус олон. Гэвч тэднийг чиглүүлэх зүйл дутмаг юм шиг....
Манай продакшн дуулах сонирхолтой, энэ чиглэлээр ажиллах зорилготой хүүхэд, залуучуудыг дэмжин ажилладаг. Тун удахгүй манай шинэ дуучид гарна. Бид залуусыг уран бүтээл, санхүү гээд бүхий л тал дээр нь дэмжин ажиллаж, залуу дуучдыг хөгжүүлэх зорилготой. Иймээс урлагийн ертөнцөд хөл тавих сонирхолтой, зорилготой хүүхэд, залууст манай продакшний үүд үргэлж нээлттэй. Та бүхнийг урьж байна.

Миний Компьютер сэтгүүлийн уншигчид, фенүүддээ хандаж хэлэх Таны үг.
Өнөөдөр бидний амьдралд технологи гэдэг зүйл яалт ч үгүй ороод ирж. Миний хамгийн дуртай зүйл бол электрон төхөөрөмжүүд. Дуу тоглуулагч, гар утас, компьютер гээд л... Шинэ технологи бүрийг ашиглахыг хичээдэг, болж л өгвөл авахыг боддог. Энэ тал дээр хоббитой гэх үү дээ. Иймээс залуучууддаа шинэ технологитой хөл нийлүүлэн алхаж, худалдаж авдаггүй юм гэхэд судалж байгаарай гэж хэлмээр байна. Танай сэтгүүл технологийн мэдээ мэдээлэл, шийдлийг уншигчиддаа хүргэдэг, мэдлэг олгодог сэтгүүл. Залуус аа, энэ сэтгүүлийг байнга уншиж, мэдлэг боловсролоо дээшлүүлж байгаарай гэж хэлмээр байна. Миний компьтер сэтгүүл болон мэдээллийн технологийн үйлчилгээ үзүүлэгчдээс шинэ соргог мэдээллийг байнга авч байгаарай. Бас технологийг бүрэн утгаар нь эзэмшиж яваасай. Жишээлбэл, манайхан дунд асар их багтаамжтай, өндөр хүчин чадалтай гар утастай хэрнээ түүнийгээ бүрэн ашиглаж чаддаггүй хүмүүс олон бий. Иймээс өөртөө байгаа технологийг бүрэн ашиглах тал дээр анхаарах, нөгөөтэйгүүр сонголтоо өөрийнхөө хэрэглээнд тохируулж хийгээрэй гэж хэлэх байна.

Бидний урилгыг хүлээн авсан Танд их баярлалаа. Танд болон танай хамт олонд уран бүтээлийн өрнүүн амжилт хүсье.
Баярлалаа.

Б.Хас-Эрдэнэ: Монгол руу орох мөнгөний урсгал нэмэгдэж байгаа

2007-03-12T17:57:00.000-07:00

Ярилцсан С.Уянга
МИНИЙ КОМПЬЮТЕР сэтгvvл, 2007 онь № 01 (80)

Товч танилцуулга
Батмөнхийн Хас-Эрдэнэ нь Өмнөд Калифорнийн их сургуулийг эдийн засгийн мэргэжлээр төгссөн. 2004 оноос MTWN компанийн ерөнхий захирлын албыг хашиж байна. MTWN компани нь АНУ-ын Калифорн мужид бvртгэлтэй, мэдээллийн технологи, харилцаа холбоо, тээвэр зуучлал чиглэлээр vйл ажиллагаа явуулдаг. Америкт ажиллаж, амьдарч буй монголчуудад зориулж www.mongoltown.com сайтыг эрхлэн ажиллуулдаг.

Юуны өмнө бидний хvсэлтийг хvлээн авсанд их баярлалаа.

МХХТГ болон ХХЗГ-ын шийдвэрээр гадаадаас Монгол руу ярих ярианы суурь vнийг 2006 оны 9-р сарын 1-нээс нэмсэн нь хэрэглэгчдийн ялангуяа гадаадад амьдран суудаг монголчуудын хувьд нэлээд хүнд цохилт болсон гэж бодож байна. Гадаадаас Монгол руу орох яриа ойролцоогоор 3.5 цент байсныг суурин утас руу 8 цент, гар утас руу 14 цент болтол өсгөсөн. Энэ талаар?
Ер нь үнэ өсгөсөн явдал нь хувь хүн бүрт бус, улс орны эдийн засгийг бvхлээр нь авч vзвэл Монгол Улсын хувьд нэн ашигтай зөв алхам болсон. Учир нь энэ бол нэг ёсны экспорт учраас Монгол улс руу орох мөнгөн дvн нэмэгдэж байгаа. Харин яг өсгөөд тогтоосон тарифийн хувьд (8, 14 цент) их бага болсныг нь хэлж мэдэхгүй юм. Зохих шатны хүмүүс нь судалгаагаа хийгээд л тогтоосон vнэ болов уу гэж бодож байна.

“Таван паунд төлөөд 600 минут ярьдаг байсан бол одоо 26 минут ярьж байна” гэх мэт хэрэглэгчдээс их гомдол гарч байгаа. Энэ vнэн vv? Танай компани vнээ хэр нэмсэн бэ?
Манай компанийн хувьд дээрх тариф дээр 1-2 цент нэмж зарж байгаа. Шинэ тарифаар яриагаа оруулж байгаа бусад компаниуд ч vvнтэй ойролцоо ашгаа нэмээд зарж байгаа байх.

Монгол руу ярих vнийг 2-4 дахин нэмсэн нь яг эцсийн хэрэглэгчиддээ очихдоо 10-20 дахин өссөн. Тэгэхээр энд гол тоглогч нь хэн бэ? (орлого олж байгаа хэсэг), Монгол Улсын Засгийн газар уу, Мобиком, МЦХ компани уу, олон улсын ярианы бизнес хийдэг гадаадын компаниуд уу, эсвэл МХХТГ-ын дэргэдэх IP сvлжээний газар уу ? Энэ тал дээр та санал бодлоо илэрхийлнэ vv.
Эцсийн хэрэглэгчдэд 10-20 дахин нэмж хvрсэн гэдэг бол арай дэгсдvvлсэн тоо. Эцсийн хэрэглэгчид 10-12 цент, 16-18 цент орчим төлж байгаа. Харин яриа хvлээн авч байгаа Монголын компаниудын зардал нь 4, 6 цент орчим байх учир энэ өсөлтийн ихэнх нь Монголын компаниудад цэвэр ашиг болон орж байгаа юм. vvнийгээ дагаад улсад төлөгдөх төдий хэмжээний татвар нэмэгдэнэ гэсэн vг шvv дээ.

Эцсийн гол хэрэглэгчид гэдэг маань гадаадад ажиллаж амьдарч байгаа тухайлбал, тухайн орондоо дундаас доош орлоготой хараар ажиллаж буй иргэд. Тэдний ярианы зардлыг тооцвол асар өндөр дvн гарах нь ойлгомжтой. Иймд vнэ нэмэгдсэнээр тэдний Монголдоо оруулах хөрөнгийн нэгээхэн хэсгийг буурна гэж vзэж буй хvмvvс ч бий. Ингэхэд энэ талаар судалгаа, тоо баримт байдаг уу? Ер нь гадаадаас Монгол руу ярьж байгаа хэрэглэгчийн хэдэн хувь нь монголчууд, хэдэн хувь нь гадаадын иргэд байдаг вэ?
Зөвхөн манай компаниар явж байгаа ярианы урсгалаас харахад 95-аас илvv хувь нь монголчууд өөрсдөө ярьж байдаг. Дээр хэлсэнчлэн аливаа зvйлийн эдийн засагт vзvvлж буй нөлөөг харахад хувь хvн тус бvрт нь биш, эдийн засгаа бvхэлд нь харах хэрэгтэй. Тэгэхээр урд нь Монгол руу ар гэртээ явуулдаг мөнгөнийхөө нэлээд хэсгийг одоо утсаар ярихдаа зарж байгаа бол тэр нь бас л Монгол руу өөр хэлбэрээр орж л байна гэсэн vг. Мөн хүмүүсийн авч байгаа цалин тогтмол гэж vзвэл урд нь өөр хэрэгцээнд vрэгддэг байсан мөнгөний (монголчууд, гадаадууд ялгаагvй) бас тодорхой хэсэг нь Монгол руу нэмэгдэж орох болж байгаа юм. Тэгэхээр Монгол руу орох хөрөнгийн хувьд урдынхаас илvv байна уу гэхээс багасах учиргүй. Харин нийт Монгол руу орж байгаа ярианы минут багассаны хувьд ярьж байгаа бол бусад орнуудын жишгээс харахад хvмvvс иймэрхvv өөрчлөлт болоод хэсэг хугацааны дараа хэвийн ярианы хэрэглээндээ ордог.

Энэ суурь vнэ нэмэх талаар бодлого боловсруулагчид маань хэрэглэгчид болон та бvхний санаа бодлыг тусгасан уу? Хэрвээ бодлого боловсруулагчид тавих хvсэлт байвал манай сэтгvvлийн редакциар дамжуулан хvргэх боломжийг танд олгож байна. Бид эн тvрvvнд юу хийх зайлшгvй шаардлагатай вэ?
Хэрэглэгчид болон бидний бодлыг тусгаагvй, тусгах ч боломж бараг байхгvй биз. Яагаад гэвэл хэрэглэгчид гэдэг маань гадаадад байгаа монголчууд, харин vйлчилгээ явуулж байгаа бид бол голдуу гадаадын компаниуд шvv дээ.

Техникийн талын асуудлуудыг таниас тодруулъя гэж бодож байна. 9-р сарын 1-нд vнэ нэмэгдэхтэй зэрэгцэн гадаадаас орж ирж байгаа бvх дуудлага хийгдэхгvй болж 4-5 хоног дэлхий ертөнцөөс тусгаарлагдсан гэж хэлж болно. Энэ мэдээж техникийн шалтгаанаас болсон тухайн үеийн асуудал гэж ойлгож байгаа. МХХТГ-ын IP сvлжээний газар бvх гарцыг өөрийн soft switch-ээр дамжуулан оруулж эхэлж байгаатай холбоотой гэж сонссон. Одоо 3 орчим сар өнгөрлөө гэтэл бас л гадаадаас зарим картаар ярих гэхээр болдоггvй гэсэн гомдол тасрахгvй байна. Гадаадад ажилладаг найз нөхдүүдээс ийм гомдлууд ирээд байна. vvнийг юу гэж тайлбарлах вэ? Өндөр vнээ төлөөд яриагаа хийе ч гэсэн хийж болохгvй байгаа нь ямар учиртай вэ? Танайх энэ тал дээр хэр ажиллаж байна? Ийм тохиолдолд гарч байгаа юу?
Зарим нэг картууд одоо хvртэл хуучин тарифаар яриулаад байгаа. Тэдгээр картуудын ярианы чанар их муу, дээрээс нь нэг хоёр залгалтаар орохгvй хэцvv байдаг. Манайхан тиймэрхvv картыг хямд vнэнд нь болж мөнгөө хэмнэж авчихаад Монгол руу ерөөсөө орохгvй байгаа гэж гомдол гаргаад байгаа юм. Харин манайх шиг зvй ёсоор Монголын компанитай гэрээ хийгээд яриа оруулж байгаа газруудын ярианы чанар зүв зvгээр байгаа.

Гадаадаас орох ярианы тарифыг нэмснийг шударгаар хvлээн зөвшөөрч өөрийн бизнесийн vйл ажиллагаа явуулж буй танайх шиг бйгууллагын хажуугаар зарим хямд vнэтэй Монгол руу ярьдаг картууд байсаар байна. Шударгаар өндөр vнийг хvлээн зөвшөөрсөн компани бизнесvvд зах зээлээ алдах эрсдэлд орж байгаа гэдгийг та хүлээн зөвшөөрөх vv? Танай компани энэ тал дээр ямар байр суурьтай байгаа вэ? Танайд ямар нэг байгууллагаас Монгол улсын олон улсын ярианы бизнес эрхэлдэг 14 компаний vнээс хямд vнийг санал болгож байсан уу? Хэрвээ тийм бол бас техникийн хувьд чанарын доголдолгvй яриа хийгдэж байвал та vvнд холбогдох уу, хэрвээ нууц биш бол?
Тэр хямд vнэтэй картуудаас болж шударга өрсөлдөөн гэж юм ер нь байхгvй болсон. Манайх ч ярианыхаа дийлэнх хэсгийг алдсан. Бид Монголоос тогтоосон тарифаас хямд vнийн саналыг олон газраас авсан. Тэднийг хvлээж аваагvйн гол шалтгаан бол дээр дурдсан ярианы чанарын асуудал. vvнээс гадна энэ шугамуудыг Монголын эрх бvхий газруудаас хааж эмхлэх байх гэж найдаад өдий хvрсэн байгаа. Гэвч 4 сар өнгөрөөд байхад бvх юм хэвээрээ байна. Цаашид 1-2 сар байдал энэ янзаараа байвал бид ч тэр шугамуудыг авахаас өөр аргагvй болно.

Ер нь энэ төрлийн бизнес эрхлэхэд гардаг гол бэрхшээл, хvндрэлvvд юу вэ?
Америкийн харилцаа холбооны компаниудын хувьд бол өрсөлдөөн маш их. Хэрэглэгчдээ алдах нь энvvхэнд.

Сvvлийн асуулт. VoIP буюу интернэтэд суурилсан гар утасны vйлчилгээний ойрын vед төлөвлөж байгаа ямар арга хэмжээ байна вэ? Үнэ тариф болон бусад?
WiFi холболттой интернэтийн гар утас нь хөдөлгөөнт холбооны (mobile communication) ирээдvй гэгдэж байгаа боловч янз бvрийн шалтгаанаар аль ч улсад нэг их өргөн хэрэглээ болчихож чадахгvй байгаа. Хэрвээ vvнийг өргөнөөр хэрэглээд эхэлбэл зардал нь маш бага учир одооны vvрэн холбооны компаниуд өрсөлдөх ямар ч боломж байхгvй.

Бидний хvсэлтийг хvлээн авсан Танд дахин талархсанаа илэрхийлье. Танд болон танай хамт олонд ажлын өндөр амжилт хvсье.

ИРЭМ-ийнхэн: Бид багш нарын сэтгэлгээнд єєрчлєлт оруулж чадсан

2006-06-15T05:37:00.000-07:00

Ярилцсан С.Уянга
Миний Компьютер сэтгvvл, No66, 2006 он.

ИРЭМ буюу “Мэдээлэл харилцааны технологийг хєдєєгийн боловсролыг боловсронгуй болгоход ашиглах нь" тєслийн талаар тус тєслийн зєвлєх багийн ахлагч Л.Ариунаа, МХТ-ийн боловсролын удирдлагын зєвлєх С.Энхжаргал нартай хийсэн ярилцлагыг хvргэе.

Энэ бол ИРЭМ тєслийн тусгай дугаар, иймд уншигчид маань энэ тєслийн талаар тодорхой мэдээлэлтэй байгаа, ємнє нь ч бид мэдээлж байсан. Боловсролын салбарт хэрэгжсэн бусад тєслvvдээс ялгарах гол онцлогийг цєєн vгээр тодотговол?

С.Энхжаргал: Хєдєєгийн хуучнаар 8 жил, одоогоор 9 жилийн сургуулиудыг хамарсан МХТ-ийн тєсєл, хєдєєгийн багш нарыг МХТ-ийг ашиглахад дэмжлэг vзvvлэх, мэдээллээр харилцах бололцоогоор хангах, боловсролд олон нийтийн оролцоог нэмэгдvvлэх, дотуур байрны тєслийг хэрэгжvvлж байгаа гэдгээрээ онцлогтой болов уу.

Л.Ариунаа: Нэмж хэлэхэд орон нутгийн чанартай мэдээллийг МХТ-иор боловсруулах боломжийг бvрдvvлж єгсєн. Нэг ёсны сумдын сургуулийн багш нар єєрийн зааж байгаа хичээлдээ ашиглах материалыг тєслєєс єгсєн тоног тєхєєрємжийг ашиглан боловсруулаад тvvнийгээ хичээлдээ ашиглах боломжийг бvрдvvлж єгсєн явдал юм.

С.Энхжаргал: Сумдын сургагч багш нар. Сургагч багш нар гэж хэн юм бэ? гэдгийг сургуулиудын тvвшинд нэлээд ойлголт єгсєн. Сургагч багш нар маань бусаддаа маш сайн тусалж байсан нь тєслийг амжилттай хэрэгжихэд тvлхэц єгсєн гэдгийг тэмдэглэх нь зvйтэй болов уу.

Дэлгэрэнгvй

Б.Наранцэцэг агсан: Эвсэж ажиллах л бидний амжилтанд хvрэх гол тvлхvvр

2002-04-14T05:14:00.000-07:00

Ярилцсан С.Уянга
Компьютерийн .MN сэтгvvл, No 58.

Дэлхийн Банкны санхvvжилтээр хэрэгжих Монголын хєгжлийн гарц тєслийн гэрээнд гарын vсэг зурах ажиллагаа энэ оны зургадугаар сарын эхээр боллоо. Энэхvv тєслийн талаар болон бусад зvйлийн талаар Мэдээллийн технологийн зєвлєгєє єгєх чиглэлээр ажилладаг ИнфоКон компанийн ерєнхий захирал Б.Наранцэцэг агсантай хийсэн ярилцлагыг толилуулъя.

Товч намтарБалжингийн Наранцэцэг. 1988 онд Новосибирск хотын Цахилгаан Техникийн Дээд Сургуулийг мэдээлэл хэмжvvрийн техникийн инженер мэргэжлээр тєгссєн. 1988 оноос АСУЗТЭШТєвд (Тус тєв нь Информатикийн vндэсний тєв, Мэдээллийн Харилцаа компани, хожим Датаком ХХК болсон) инженер, ЭША, хэлтсийн дарга, орлогч захирлын алба хашиж байсан. 1999 онд Герман улсад мэдээлэл, холбооны технологийн зєвлєх чиглэлээр мэргэжил дээшлvvлсэн. 2000 оны нэгдvгээр сараас МХТ-ийн зєвлєгєє єгєх vйл ажиллагаа эрхэлдэг Монгол-Америкийн хамтарсан Инфокон компанийг байгуулан ажиллаж байна.

-Юуны ємнє Интернэт хэмээх агуу ертєнцєєр дамжуулан Монгол орноо дэлхий дахинаа нээх гэсэн хvсэл эрмэлзлэл дээр дєрєєлсєн Та бvхний ажлын vр дvн гарч, Монголын хєгжлийн гарц тєсєл тань батлагдсанд нийт уншигчдынхаа ємнєєс баяр хvргэе.
Баярлалаа.

-Ярилцлагаа тєслийн нэрнээс эхэлье. Сvvлийн vед кибер орон зай, виртуаль ертєнц, нэгдсэн сvлжээ, мэдээллийн сан гэх зэргээр нэрлэгдсэн тєслvvд их яригдах болсон. Гэтэл та бvхний санаачлан боловсруулсан тєсєл тань Монголын хєгжлийн гарц гэсэн євєрмєц нэртэй юм байна? Нэрийнхээ талаар ярина уу?
Энэ нэр маань тєслийнхєє vндсэн агуулгатай дvйцэж байгаагаараа онцлог. Мэдээлэлжсэн эрин vед улс орныхоо тухай мэдээллийг баттай эх сурвалжаас нь дэлхийн олон нийтэд хvргэх цонх, гарц бий болгох зорилгыг євєрлєсєн.

-Монголын хєгжлийн гарц тєслийн зорилтын талаар товч танилцуулбал?
Дэлхийн Банкны Хєгжлийн тєлєє Мэдээлэл (infoDev) хєтєлбєрєєс улс орнуудад Интернэт дээр суурилсан нийгэм хамт олныг бий болгох, тэдгээрийг хєгжvvлэхэд боломж олгох зорилготой мэдээллийн сvлжээг технологийн боломж чадавхийг ашиглан бий болгоход нь туслах зорилгоор Даяарчилсан Хєгжлийн Гарц Санаачлагыг гарган хэрэгжvvлж байна. Энэхvv санаачлагад оролцох саналыг дэвшvvлэх асуудал нь улс орнуудад тэгш, нээлттэй байсан бєгєєд энэ тухай мэдээлэл Интернэтээр тараагдсан. Оролцохыг хvссэн тєрийн, тєрийн бус болон бизнесийн ямар ч байгууллага хандаж болно гэдгийг нєхцєлдєє заасан байсны дагуу бид хандсан. Даяарчилсан Хєгжлийн Гарц Санаачлагын хvрээнд Монгол улсыг хамруулах зорилгоор манай компани "Монголын Хєгжлийн Гарц" тєслийг боловсруулж, туршин нэвтрvvлэх санал гаргасан. Єнєєдєр мэдээллийг нийгэм эдийн засгийн хєгжлийн тvлхэц хvчин мєн гэдэг єргєн утгаар нь хvлээн авч хэрэглэх нь Монголын хувьд цаг vеэ олсон чухал асуудал мєн гэж vзэн саналаа олон байгууллага, хvмvvстэй солилцсоны vндсэн дээр тєслєє боловсруулсан юм. Ийм vзэл санааг агуулснаараа Мэдээлэлжсэн Нийгмийг бий болгож, тогтвортой эдийн засгийн хєгжлийг бий болгож чадна гэж vзэж байгаа юм. Энэ тєсєлд оролцохоор Монголыг тєлєєлж 4 санал очсон юм билээ. Эдгээрийн хоёрыг нь гадаадад оршин суудаг гадаадын байгууллага, иргэн илгээсэн байсан нь их сонин. Шалгаруулах комисс манай тєслийг сонгосонд бид маш их баяртай байгаа. Энэ талаар Дэлхийн банкнаас Монголын хувийн хэвшлийн байгууллагатай хамтран ажиллах анхны тєслийн нэг боллоо гэж дэлхийн банкны Монгол дахь суурин тєлєєлєгч Саха Меяанатан гуай хэлж байсан.

-Хэрэгжvvлэгчдийн хувьд?, Ер нь энэ тєсєлд ямар ямар байгууллагууд хамрагдаж байгаа вэ?
Хэрэгжvvлэгч vндсэн байгууллага нь Инфокон ХХК. Бид ажлын хэсэг байгуулсан, ажилдаа ороод байна. Гэхдээ энэ тєслийг хэрэгжvvлэхэд засгийн газар, ТББ, хувийн хэвшлийн тєлєєлєгчдийг оролцуулсан баг байгуулж ажиллана. Бодлогын хувьд Мэдээлэл Холбооны Технологи /МХТ/-ийн Vндэсний Хороотой нягт хамтран ажиллана. Мєн МХТ-ийн мэргэжилтнvvдийн зєвлєлтэй ч зєвлєлдєж ажиллана. Ер нь бид дотооддоо хамтран ажиллаж, зєвшилцєж сурах нь амжилттай ажиллах нэг vндэс шvv дээ.

-Тєсєл хэрэгжсэнээр ямар vр дvнд хvрэх вэ?
Нэг жилийн хугацаанд тєлєвлєлт, бэлтгэл vе шатны ажлууд хийгдэнэ. Монголын Хєгжлийн гарцын загвар боловсруулагдана. Ийм учраас тал бvрийн мэргэжилтнvvд оролцож ажиллах шаардлагатай байгаа юм. Монголын Хєгжлийн Гарц нь Даяарчилсан Хєгжлийн Гарц программын бvрэлдэхvvн хэсэг байх бєгєєд мэдээллийн хувьд нэгтгэсэн Монгол руу хандах гол зам гарц болно. Энэ программд одоогийн байдлаар 32 орон оролцохоор сонгогдоод байгаа. Монголын Хєгжлийн Гарцын чанадын зорилго нь мэдээллийн ялгавартай байдлыг єєрчилж, Интернэтээр дамжуулан, мэдээллийн чадавхийг ашиглан улс орнуудын хєгжил, ядуурлыг бууруулах асуудалд туслах явдал юм. Эрхэм зорилгодоо хvрэхийн тулд:
Хєгжлийн тусламжийн зохицуулалтыг сайжруулах, улмаар vр ашигтай тvншлэлийг бий болгох; Vндэсний хэмжээнд харилцан зєвшилцєлыг дэмжих мєн улмаар хєгжлийн чиг хандлагын талаар vзэл бодлоо хуваалцах; Дотооддоо болон олон улсад мэдлэг мэдээлэл, шийдэл боломжуудыг бий болгох, тvvнийгээ харилцан хуваалцах боломжийг бий болгон хєгжvvлэх; Тогтолцооны ил тод байдал мєн засаглал, хариуцлага тооцох тогтолцооны чанарыг дээшлvvлэх; Єрсєлдєєнийг бий болгох, vнийн ил тод байдлыг дэмжих, vйлчилгээний єртгийг бууруулж, зах зээлийн vр дvнг дээшлvvлэх зэрэг зорилтуудыг тавьж байна. Эдгээр зорилт нь ойрын болон урт хугацааны гэсэн 2 хэсгээс бvрдэнэ.

-Тєслийн санхvvжилт дууссаны дараа хєгжлийнхєє гарцыг яаж хєгжvvлж авч явах вэ?
Энэ асуудлыг тєслийнхєє явцад нарийвчлан боловсруулна.

-Ер нь сайхан эхэлсэн зарим тєслvvдийн хугацаа дуусмагц зогсонги байдалд орж, амьд чанараа алдаж эхэлдэг. Жишээлбэл, боловсролын салбарын томоохон сайт болох Мэдлэг Вэб сайт. Мэдлэг тєслийн удирдагчийн хувьд тєслийн хvрээнд хийгдсэн ажлууд, ялангуяа Мэдлэг Вэб сайтыг хувь заяаны талаархи таны бодол?
Vvнтэй санал нэг байна. Харин Мэдлэг тєсєл ємнєє тавьсан зорилгоо хэрэгжvvлээд дууссан. Дунд сургуулийн хvрээнд Интернэтийн хэрэглээг бий болгоход анхны тvлхэцийг єгч, технологийн туршилтууд хийгдэж, амжилттай хэрэгжсэн гэж дvгнэгдсэн. Энэ тєслийн нэг гол vр дvн бол боловсролын салбарт анхны бєгєєд агуулга, багтаамж сайтай мэдээллийн портал vvсгэсэн явдал. Одоо ч ач холбогдол, чанараа алдаагvй байгаа. Эндээс Интернэтийн хэрэглээг сайжруулахад агуулга, тэр тусмаа монгол хэл дээрх мэдээлэл маш чухал гэдгийг тодруулсан. Иймд бид одоо илvv єргєн хvрээнд, агуулгыг єргєжvvлэхэд чиглэсэн Интернэтэд суурилсан Зайн сургалтын тєсєл хэрэгжvvлж эхлээд байна. Тєсєлд єєр єєр тєрлийн vйл ажиллагаа эрхэлдэг 4 байгууллага хамрагдсан. Энэ тєсєл Мэдлэг тєслийн шууд биш ч, vргэлжлэл нь. Харин Мэдлэг вэб сайтынхаа vйл ажиллагаатай хэрхэн уялдуулах вэ гэдэг дээр тєлєвлєж байгаа зvйл бий.

-Мэдлэгт тулгуурласан нийгмийг бид байгуулж чадаж байна уу? Энэ талаархи таны бодол?
Байгуулж чадаж байгаа эсэх талаар ярих цаг нь ирээгvй. Мэдлэгт тулгуурласан нийгэм гэдэг маань єєрєє маш єргєн ойлголт. Нийгэм, оюун санаа, философийн єргєн утга санааг агуулдаг. Одоо моод болоод байгаа “шинэ эдийн засаг”, ”тоон мэдээллийн эдийн засаг”, ”мэдлэгийн эдийн засаг’ гэсэн vг хэллэгvvд Мэдээлэл холбооны технологи /МХТ/-ийг бий болгох, єргєжvvлэх, хэрэгжvvлэх, ашиглахтай холбоотой нэр томьёонууд бєгєєд харин мэдлэгт тулгуурласан эдийн засаг гэдэг нь МХТ-ийг тєдийгvй, судалгаа шинжилгээ, мэдээлэл дээр тулгуурлан vйл ажиллагаа явуулдаг vйлдвэрлэл, аж ахуйн бvхий л салбарыг хамарсан, техник, технологи, бодлого, нийгмийн цогц мэдлэг мэдээллийг эдийн засгийн vйл ажиллагаанд хэрэглэх тухай ойлголт юм.
Бид эхлээд мэдээлэлжсэн орчинг бий болгох, vvндээ техник, технологийн хэрэглээг тvлхvv болгох, улмаар мэдээлэлд суурилсан ажил vйлчилгээг єргєжvvлж, цаашилбал мэдээлэлд тулгуурласан эдийн засгийг бvрдvvлж, хєгжvvлэх хэрэгтэй. Vvний дараа л мэдээлэлд тулгуурласан нийгмийн тухай ярьж эхлэх нь зvйтэй болов уу.

-Манай сэтгvvл дээр та нэгэнтээ “Хийх ажил асар их байна. Цаг хугацаа биднийг хvлээхгvй. Бид алсын хараатайгаар эвсэж ажиллах л vлдээд байна” хэмээн бичсэнийг би сайн санаж байна. Ингэхэд МХТ-ийн чиглэлээр vйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагууд эвсэн ажилладаг уу? Яаж “нэг айлын хvvхдvvд” шиг “эвсэг” болгох вэ?
Эвсэж ажиллах л бидний амжилтанд хvрэх гол тvлхvvр. Vvнийг би vргэлж хэлэх дуртай, тvvнийгээ ч гол зарчмаа болгож ажилладаг. Ер нь Интернэтийг ажил амьдралдаа байнга хэрэглэдэг хvмvvс аливаа мэдсэн, дуулсанаа бусадтай хуваалцах сонирхол, бvр хоббитой болдог юм шиг санагддаг. Миний эргэн тойронд байдаг найз нєхдvvд, хамтран ажиллагч, мэргэжил нэгтнvvд маань тийм хvмvvсийн нэг хэсэг нь. Ямар сайндаа “интернавтууд” гэдэг нэр томьёо хvртэл гарах вэ. “Космонавт” гэдэг шиг. (инээв) Мэргэжлийн онцлогоос шалтгаалаад ч гэхvv, МХТ-ийн чиглэлээр vйл ажиллагаа эрхэлдэг байгууллага, хvмvvс эвсэж ажиллахдаа харьцангуй сайн шvv. Бид ядаж л и-мэйл, хэлэлцvvлэгийн листээр байнга холбоотой байдаг.

-Манай сэтгvvлийн уламжлалт асуулт. Уншигчдад хандаж хэлэх Таны vг?
Байнга суралц, унш, Интернэтээр хэсvvчил. Мэдэхийн тєлєє тэмц, тэгээд мэдсэнээ бусадтай байнга хуваалц, тэгвэл чамд тvvнээс ч илvv их мэдлэг нэмэгдэх vvд нээгдэнэ гэж л ялангуяа залуу уншигчиддаа захимаар байна.

Манай сэтгvvдийн хvндэт зочноор уригдан ярилцлага єгсєн Танд их баярлалаа. Улс орноо дэлхий дахинаа таниулах, кибер орон зайд нээх Таны болоод танай хамт олны ажил vйлс єєдрєг байг. Монголын Хєгжлийн Гарц дардан байх болтугай.

Л.Чойжоованчиг: Медальд хvрэхэд ойрхон байна

2002-03-14T05:05:00.000-08:00

Ярилцсан С.Уянга
Компьютерийн .MN сэтгvvл, No 56.

Шинэ зуун бол мэдлэг, мэдээллийн зуун. Иймээс Монголын мэдээлэл зvйн олимпиад зохион байгуулах хорооны (ММЗОЗБХ) дэд тэргvvн Л.Чойжоованчигтай хийсэн ярилцлагыг толилуулъя.

Товч намтар 1951 онд тєрсєн. Туулай жилтэй. Математикийн багш мэргэжилтэй. 1974 оноос УБДС-д багш, декан, тэнхмийн эрхлэгч зэрэг албыг єнєєг хvртэл хааж байна. ОХУ, Япон зэрэг оронд компьютерийн ухаанаар мэргэжил дээшлvvлж Унгар, Франц зэрэг оронд ОУ-ын хурал зєвлєгєєнд ороолцож байсан. ЭШ сургалт арга зvйн чиглэлээр туурвисан 30 шахам бvтээлтэй. Ардын боловсролын тэргvvний ажилтан дэд профессор цолтой.

-ММЗОЗБХ-ны талаар товч танилцуулна уу?
-Монгол улсад компьютерийн шинжлэх ухаанаар олимпиадын хєдєлгєєн анх 1986 онд их, дээд сургуулийн оюутнуудын дунд программчлалын олимпиад нэртэйгээр их дээд сургуулийн багш нарын vvсгэл санаачилгаар зохион байгуулагдсанаас хойш єнєєдєр 15 дахь жилийн нvvр vзэж байна. ЕБДС-ын багш сурагчдын тухайд анх 1989 онд Улаанбаатар хотын мэдээлэл зvйн олимпиад нэртэйгээр анх зохион байгуулагдсан. ММЗОЗБХ нь 1994 оны дєрєвдvгээр сарын 15-нд УБДС, МУИС, ТИС-ийн мэргэжлийн багш нарын vvсгэл санаачлагаар олон нийтийн байгууллагын статустайгаар зохион байгуулагдаж тухайн vеийн Хууль зvйн яаманд бvртгvvлж 220 тоот гэрчилгээ авсан тэр vеэс хойш єнєєг хvртэл ЕБДС-ийн багш сурагчдын дунд мэдээлэл зvйн, их дээд сургуулийн оюутнуудын дунд программчлалын олимпиадыг зохион байгуулж, улмаар олон улсын информатикийн олимпиадад єєрийн орны сурагчдын багыг бэлтгэн оролцуулах vндсэн чиг баримжаатайгаар тасралтгvй vйл ажиллагаа явуулж ирлээ. Єнгєрсєн хугацаанд тус хорооны даргаар доктор, профессор С.Будням, “BSBсервис” ХХК-ийн ерєнхий захирал А.Сvхдорж “Аргамаг системс” ХХК-ийн ерєнхий захирал Э.Жагдагдорж нарын нэр хvндтэй хvмvvс ажиллаж байлаа.

-Энэ удаагийн улсын олимпиад юугаараа онцлог вэ?
-Энэ удаагийн олимпиадын хувьд хоёр гурван онцлог зvйлийг цохон тэмдэглэж болно. Vvнд:
•Санхvvгийн боломжоос шалтгаалан сvvлийн таван жил тасраад байсан их дээд сургуулийн оюутны программчлалын олимпиад дахин зохиогдох болсон.
•Энэ жилийн хоёр ангилал бvхий улсын олимпиадыг Мобиком корпораци бvрэн ивээн тэтгэж, Мобиком корпораци байгуулагдсаны таван жилийн ойд зориулсан олон талт арга хэмжээний нэг хэсэг болж байлаа.
•Олимпиадад оролцогчдын бэлтгэлийн тvвшин харьцангуй дээшилж улс болон олон улсын олимпиадад удаа дараа оролцож байсан хvчтэй єрсєлдєгчид олширсон.

-Олимпиад зохион байгуулах зардлыг танай хороо гаргадаг уу? Зардлын хувьд ямар нэгэн бэрхшээл гардаг уу? Энэ олимпиадыг ямар газрууд ивээн тэтгэж байгаа вэ?
-Олимпиадыг зохион байгуулах зардал нь БСШУ-ны яамнаа жил бvр тєлєвлєдєг 350 мянга орчим тєгрєг, ивээн тэтгэгч хандивлагчдын мєнгєн болон материаллаг хандив тусламж олох гэдэг бол хvндрэлтэй асуудлын нэг гэдэг нь ойлгомжтой биз дээ. Энэ удаагийн олимпиадыг Р.Арвинцогт захиралтай Мобиком корпораци ивээн тэтгэж, “MN-компьютер” сэтгvvлийн редакци, “Интернэт ба мэдээлэл“ тєв хандив тусламж vзvvлж байна.

-Олон улсын олимпиадад хэдийнээс эхэлж оролцож байна?
-Олон улсын Информатикийн олимпиад 1989 оноос эхлэн зохиогдож монголын сурагчид, 1989 онд Болгарт, 1990 онд Беларусьт, 1991 онд Грект зохиогдсон эхний гурван удаагийн олимпиадад оролцсон байдаг. 1992 онд ХБНГУ-ын Бонн-д болсон олимпиадад оролцохоор бvх бэлтгэлээ базаасан боловч замын зардал олдоогvй тул яваагvй. Харин багш нарын (УБДС) дэвшvvлсэн нэг бодлого сонгогдон бодогдож байсан тvvхтэй билээ. 1992 оноос хойш1998 оныг дуустал олон улсын олимпиадад оролцож чадаагvй бєгєєд 1999 онд 1999 онд Соросын (МННХ)-тєсєл хэрэгжvvлэх замаар Туркт болсон олон улсын Олимпиадад оролцох боломж олгосон нь олон улсын Олимпиадыг зохион байгуулах хороонд єєрийн байр сууриа баттай эзлэх vндэс суурь тавьснаараа асар их ач холбогдолтой болсон. Харин энэ завшааныг ашиглан МННХ, (Соросын сан)-гийн хамт олонд компьютерийн ШУ-нд хvч оюун авьяас чадвараа сорьж яваа олон тvмэн сурагч, багш нарынхаа ємнєєс хамгийн сайн сайхныг хvсэн ерєєе. 2000 онд БНХАУ-ын нийслэл Бээжин хотод зохиогдсон олон улсын олимпиадад бэлтгэн оролцох зардлыг vндсэндээ сурагчдын эх эцэг єєрсдєє даасан гэж хэлж болно. Харин Раш даргатай УБТЗ-ын хэрэг эрхлэх газар, тvvний зорчигч тээврийн алба ихээхэн сэтгэл зvтгэл гаргаж, сурагчдын ая тухтай Бээжин хvрэх зардлыг даасан тул туйлын их баярлаж байгаагаа илэрхийлье.

-1999 оны олон улсын олимпиадаар медальд хvрэхэд ойрхон байна гэж ярьж байсан хэдий ч єнгєрсєн оны олимпиадаас сурагчид маань ганзага хоосон ирсэн. Олон улсын олимпиадад амжилт гаргаж чадахгvй байгаа нь юутай холбоотой вэ? Бэлтгэл, зохион байгуулалт уу? Ер нь бусад орны хvvхдvvдтэй харьцуулахад манай хvvхдvvдийн потенциаль ямар вэ?
-Медальд хvрэхэд ойрхон байна гэдэг бол нэг талаас олимпиадад оролцоод ирсэн хvvхдийн медальд хvрч чадаагvйдээ харамсах харамслын илэрхийлэл, нєгєє талаас медаль авах босго оноо намхан (150-160-аас дээш) байхыг хэлсэн санаа байх гэж бодож байна. Гэхдээ амжилт гаргаж медальд хvрээгvй бодитой шалтгааныг дотроосоо, єєрсдєєсєє хайх нь илvv зохимжтой байх л даа. Энд цєн зvйл хэлж болох юм.
1-рт: Туршлага дутаж байна. Энэ юу гэсэн vг вэ гэхээр ерєєсєє олимпиад уралдаан тэмцээнд орох туршлага сэтгэл зvйн бэлтгэл дутаж байна.
2-рт: Манай хvvхдvvдийн компьютер дээр суугаад ажиллах дадлага туршлага чадвар дутмаг байна. Энэ нь ч аргагvй. Сурагч хvvхдvvдийн хувьд байнга компьютер дээр суугаад ажиллаад байх нєхцєл бололцоо бараг алга байна шvv дээ.
3-рт: бэлтгэх зохион байгуулалтын хувьд алдаж онож байгаа зvйл ч их байгаа нь ойлгомжтой. Энэ нь юуны улсын олимпиадаа зохион байгуулах, бодлого дэвшvvлэх, сонгох хянаж засварлахдаа олон улсын стандарт жижиг, арга технологиор явуулж хараахан чадахгvй байна. Энэ талаар санаж сэдэж хэрэгжvvлж буй зvйл маань эхлэл тєдий байна.
4-рт: Сурагчдын ерєнхий бэлтгэлийн тvвшин нэг их айхтар хол хоцорсон гэж хэлж чадахгvй байн гэхдээ манай хvvхдvvд хар зєнгєєрєє шахаж явж байгаад л улсын олимпиадад ороод шалгарсан нь богино хугацааны бэлтгэл сургуулийг хийгээд явж байна шvv дээ. Гэтэл бусад ОХУ,Хятад, Вьетнам Европын орнуудын хvvхдvvд чинь улсынхаа олимпиадад 3-4 удаа орсон, ОУ-ын олимпиадад 1-2 удаа орсон асар их мэдлэг туршлагатай хvvхдvvд байдаг л даа.

-Олон жил улсын олимпиадыг зохион байгуулж, сvvлийн vед олон улсын олимпиадад оролцуулах бэлтгэлийг хариуцаж яваа хvний хувьд хvvхдvvдээ олон улсын тавцанд гаргахын тулд, энэхvv нэр хvндтэй олимпиадад байр эзлvvлэхийн тулд бодож санаж байгаа зvйл байдаг биз ээ. Vvнийгээ манай уншигчидтай хуваалцахгvй юу?
-Хамгийн товчоор хэлбэл авьяас сонирхолтой хvvхдvvдийн аль болох эртнээс олж илрvvлэн гvнзгийрvvлсэн болон тєрєлжсєн сургалтуудыг зохион байгуулах улсынхаа олимпиадыг олон улсын жишигт ойртуулан зохион байгуулах, энэ ажилд тєр, засгийн болоод сонирхогч бvх талуудыг єргєнєєр татан оролцуулах явдал туйлын чухал байна.

-Олон улсын олимпиадад сурагчдыг оролцуулахад гардаг гол бэрхшээл бол хєрєнгє мєнгєний асуудал. Сvvлийн vед оюуны бvтээгдэхvvнийг экспортолно гэж их ярих болсон. МХТ-ийн чиглэлээр ажилладаг байгууллага, компани, авъяаслаг хvvхдvvдийг дэмжье, тусалъя гэсэн хувь хvн, байгууллагад хандах замаар уг асуудлыг шйдвэрлэх боломжтой санагдлаа. Энэ талаар танай хорооноос ямар ажлыг авч хэрэгжvvлж байна вэ?
-Мэргэжлийн байгууллагууд, сонирхогч талуудын анхаарлыг єєртєє татаж энэ чиглэлийн тєрийн ба тєрийн бус байгууллагууд хувийн хэвшлийнхэнтэй холбоо тогтоож, тавигдаж буй зорилт, шийдвэрлэх асуудлууд, хvрэх vр дvнгээ ойлгуулан таниулж нягт хамтран ажиллахад vйл ажиллагаагаа чиглvvлэн ажиллана гэж бодож байна. Энэ асуудал дээр энэ жилийн олимпиад тодорхой нєлєє vзvvлнэ байх гэж найдаж байна.

Олимпиадад оролцогчдоос энэ чиглэлээр мэргэжлээ сонгосон хvн бий юу?
Байлгvй яах вэ, олныг дурдаж болно л доо. Жишээлбэл, миний л мэдэж байгаагаар энэ чиглэлээр японд суралцаж байгаа Отгонбаяр, Ж.Мєнгєнсvх, туркт суралцаж байгаа О.Болдбаатар, Доржгочоо, ОХУ-д суралцаж байгаа А.Хvдэр, Увсын нэгдvгээр арван жилийн багш Цолмонхvv, Эрдэнэт vйлдвэрийн тооцоолох тєвд программист, ХАА-н банкны мэдээлэл автоматжуулалтын албаны дарга Д.Энхболд, УБИС-ийн КМТФ-ийн декан А.Отгонбаяр, УЦЭШХ-гийн тооцоолох тєвийн захирал С.Хєдєлмєр нарын олон хvмvvс ажилладаг.

-Манай сэтгvvлийн уламжлалт асуулт. Уншигчдад хандаж хэлэх таны vг?
-Шинэ зуунд амьдрах иргэн бvрийн боловсролын нэгэн хэсэг бол орчин vеийн мэдээллийн шинэ технологийг єєрийн ажил амьдралын нэгэн хэрэглvvр болгох vндэс болсон компьютерийн боловсрол мєн гэдгийг ямагт санаж энэ чиглэлээр єєрийгєє болон vр хvvхдээ байнга хєгжvvлэн боловсруулж байхыг зєвлєе.

Манай сэтгvvлийн хvндэт зочноор уригдан ярилцлага єгсєн Танд их баярлалаа. Шинэ зууны эздийнхээ оюуны санд хєрєнгє оруулалт хийх, тэднийг бvхий л талаар дэмжих, олон улсын тавцанд гаргах талаар сэтгэл зvтгэл гарган яваа багш танд шинэ мэдлэг нэвтрvvлэх, сурган хvмvvжvvлэх vйлстээ улам их амжилт гаргахыг нийт уншигчдынхаа ємнєєс хvсье.

Д.Цэрэнбат: Хаашаа ч очсон тэнд миний найз бий гэж дvvрэн сэтгэлтэй явах сайхан даа

2002-02-14T04:59:00.000-08:00

Ярилцсан С.Уянга
Компьютерийн .MN сэтгvvл, No 55.

Интернэт дахь монгол агуулга харьцангуй бага, тэр бvр байнга шинэчлэгдэггvй учраас алс холын оронд ажиллаж сурч буй хvмvvс эх орныхоо талаархи шинэ мэдээ мэдээллийг цаг тухайд нь тэр бvр авч чаддаггvй. Сvvлийн vед дэлхийн єнцєг булан бvрт суугаа монголчууд электрон хэлэлцvvлгийн бvлэгт нэгдэн Интернэтээр дамжуулан єєр хоорондоо харилцан мэдээлэл, санал бодлоо солилцож, улс орныхоо нийгэм эдийн засгийн амьдралд идэвхтэй оролцох боллоо. Vvний нэг нь Монгол туургатны "Цахим єртєє" сvлжээ юм. Энэ оны гуравдугаар сард Улаанбаатар хотноо Монгол туургатны "Цахим єртєє" сvлжээний гишvvдийн уулзалт болж, тус сvлжээнээс гаргасан компакт дискийг танилцуулсан билээ. "Цахим єртєє" сvлжээний зохицуулагч Д.Цэрэнбаттай уншигчдын хvсэлтээр Интернэтээр дамжуулан хийсэн ярилцлагыг толилуулъя.

Товч намтар
Дашзэвэгийн Цэрэнбат. 1969 онд Тєв аймгийн Батсvмбэр суманд тєрсєн. 1986 онд Тєв аймгийн Алтанбулаг сумын 10 жилийн дунд сургуулийг дvvргэсэн. 1991 онд МУИС-ийг математикч мэргэжлээр тєгсгєсєн. 1998 оныг хvртэл одоогийн Удирдлагын Академид (тэр vед Улс тєрийн дээд, Тєр Нийгмийн Судлалын Академи, Тєрийн Захиргаа Удирдлагын Хєгжлийн Институт зэргээр нэрлэгдэж байсан) багшилж байсан. Єдгєє Их Британийн Кингстоны Их Сургуульд суралцахын зэрэгцээ Custom Networks компанид ажиллаж байна.

"Цахим єртєє" сvлжээг байгуулах санаа анх хэрхэн тєрсєн бэ?
Энгийн эхэлсэн дээ. Хvний нутагт явахдаа Монголчуудтайгаа санаа бодлоо Интернэтээр, тухайлбал чат, и-мэйлээр их солилцдог байлаа. Бvгд л оршин суугаа газар нутгийнхаа сонин хачин, хvн зоны амьдрал ахуй, хєгжил дэвшил, шинэ технологи зэрэг vзсэн харсан, сонсож дуулснаа бие биедээ сонирхуулж, тэр бvхнээс Монголдоо хэрэгжvvлэх, эх орноо хєгжvvлэх талаар санаа бодлоо хуваалцана. Тэр цагт л бид оюун санаагаараа нэгдэцгээх хэрэгтэй юм байна, бие биенээсээ суралцъя, энд яригдаад байгаа санаануудаа хэрэгжvvлэх бага ч атугай боломжийг бий болгоё гэсэн бодлоор гадаад, дотоодод суугаа Монголчуудаа нэгтгэсэн сvлжээ байгуулах санаа тєрсєн юм. Улмаар тэр vед харьцаж байсан найз нєхєддєє энэ санаагаа хэлж ярилцсаар аажмаар анхны багийг бvрдvvлсэн дээ. Доктор Мянган гуайн 1994 онд нээсэн “Монгол Холбоо” сvлжээний vйл ажиллагаанд хирээрээ оролцож, байдлыг ажиглаж бас нилээд санаа оноо авсан байлаа. Ингээд Японд суугаа А.Амарбаярын бvтээснээр 1999 оны 5 сарын 31–нд 7 оронд суугаа 20 гаруй Монголчуудыг нэгтгэн Монгол.нет нэртэйгээр энэхvv сvлжээ маань vйл ажиллагаагаа эхэлсэн юм даа. Хожим нь Ш.Баатарын санал болгосон Цахим Єртєє гэдэг нэр олонхийн саналаар сонгогдон сvлжээний дуудах нэр болсон. Сvлжээ анхнаасаа л олны санаа сэтгэлийн дэм, гар биеийн оролцоотойгоор мэндэлсэн бєгєєд одоо ч тэр л байдлаар ажиллаж байгаа гэдгийг би байн байн хэлэх дуртай. Vнэн нь тэр юм. Та єєрєє мэднэ шvv дээ.

Сvлжээнийхээ талаар товч танилцуулбал?
Олон зvйл ярьж болох ерєнхий асуулт байна. Энэ талаар сvлжээнийхээ дотоод журамд бид хир чинээгээрээ тусгахыг хичээсэн. Мэдээллийн технологи, Интернэт бидэнд цаг хугацаа орон зайн ялгааг арилгаж єглєє. Энэ боломжийг ашиглаж дэлхийгээр таран суугаа Монголчуудаа, Монголд элэгтэй хэн бvхнийг цахим ертєнцєд оюун санаагаар нь нэгтгэн холбох, vерхэн нєхєрлєх, улмаар ажил хэргийг хамтран бvтээх орчин нєхцлєєр хангах нь сvлжээний гол зорилго. Мэдээлэл, холбооны технологийн єргєн боломжийг ашиглаж бид юуг хийж бvтээж чадах нь гагцхvv сvлжээний гишvvн бvрийн сэтгэл зvтгэл, харилцан итгэлцэл, хамтын ажиллагаатай шууд холбоотой юм. Сvлжээ маань гишvvдээ боломжоор л хангадаг, харин хэн нэгнийг тийм юм хий, ийм юм бич гэх зэргээр хэзээ ч албадаж заадаггvй. Гишvvдээс гарсан санаа бусдаар дэмжигдэн ажил хэрэг болж байх нь олон. Басхvv унтарч байх нь ч цєєнгvй. Та єєрєє энэ сvлжээнд нилээд эрт элссэний хувьд ийм жишээ олныг мэднэ байх. Бид бодлоо нэгтгээд харилцан итгэлцээд ажиллаж чадвал хийж бvтээж болох зvйл асар их гэдгийг сvлжээний гишvvд ч, єргєн олон тvмэн ч ойлгож мэдэрч байгаа болов уу гэж итгэдэг. Гэхдээ сvлжээ маань зулай нь ч битvvрээгvй л яваа гэдгийг мартаж болохгvй. Цаашид бидэнд, бидний хойч vеийхэнд энэ сvлжээг бат тогтвортой, vр бvтээлтэй ажиллуулахад хамтран хэлэлцэх, хийх юм их бий. Сvлжээний єдєр тутмын vйл ажиллагааны талаархи бvхий л мэдээллийг http://www.tsahimurtuu.com хаягаар хандан авах боломжтой. Дашрамд дурдахад сvлжээний гишvvдийн хамтын оролцоогоор Вэб хуудас маань бvтдэг. Цахим Улаач сэтгvvл болон Вэб сайтын кирилл хэсгийг Ш.Баатар АНУ-д, Монгол улс XXI зуунд уралдааны хэсгийг Н.Баасандорж Монголд тус тус vйлдэж, Лондонд суугаа Д.Чинбат тэдгээрийг нэгтгэн зангиддаг. Єєр бусад Вэб хуудсууд ч энд тэнд хийгдэж байгаа ба энэ ерєнхий хуудсан дээр татагдан холбогддог. Энэ бол сvлжээ маань олны сэтгэл, зvтгэлээр амилж, ажилладгийн тод илрэл юм. Цахим єртєє сvлжээний нийт гишvvд, єнгєрсєн хугацаанд солилцсон мэдээлэл, гадаадын гишvvдийн тоо г.м. статистикийн зарим нэгэн тоо манай уншигчдад сонин байх болов уу.
Сvлжээнд бvртгэлтэй хаягийн тоо тасралтгvй єсєн нэмэгдэж байдаг vзvvлэлт. 2001 оны 3 сарын 12-ны байдлаар дэлхийн 25 орноос 5 орны харьяалалын 563 хаяг бvртгэгдээд байна. Энэ нь сvлжээний цар хэмжээний ерєнхий ханыг хэлэх ч бас учир дутагдалтай. Учир нь сvлжээнд хаягийн бvртгэлгvй ч сvлжээний мэдээ мэдээллийг архиваас олон хvн уншдаг, сvлжээний гишvvд маань анд нєхєд, ах дvvсдээ сvлжээний талаар ярьж, мэдээ мэдээллийг дамжуулж, тэднийг эчнээ оролцуулдгаас гадна бvртгэлийн хаягийн дотор хэрэглэхээ байсан, нэг хvн хоёр хаягаар бvртгvvлсэн тохиолдол байгааг бодолцох хэрэгтэй болов уу. Сvлжээ байгуулагдаснаас хойш тvvгээр цацагдсан бvх и-мэйл миний компьютерт хадгалагдаж байдаг. Багцаагаар 5000 гаруй и-мэйл цацагдсан болов уу. Ялангуяа сvvлийн vед сvлжээгээр дамжуулагдах и-мэйлийн тоо эрс нэмэгдэж, єдєрт арваас дээш тооны захидал ирэх болжээ. Эхэн vедээ долоо хоногт 10 хvрэхтэй vгvйтэй, заримдаа бvр юу ч ирэхгvй шахуу болох нь тохиолдож байсан. Хууччуул сайн санаж байгаа байх. Тэр vед “за яадаг билээ, ингээд унтарчих вий дээ” хэмээн эмээж найз нараасаа янз бvрийн зvйл бичихийг хувийн хаягаар нь хандаж санал болгодог байлаа. Одоо бол тэр эмзэглэл ард хоцорчээ гэдэгт бат итгэдэг. Гадаадаас Япон, Унгар, Их Британи, Турк зэрэг орны Монгол судлалыг сонирхогч нийт 7 хvн, АНУ-ын Халимаг-Монгол, ОХУ-ын Буриад-Монгол, БНХАУ-ын Єєртєє засах Євєр Монголын иргэд бий. Нэгэнт сvлжээ маань Монгол туургатны гэж овоглодог учир Монгол гарлын хvмvvсээ бид дотроо Монгол хvн гэж бодоод, гадаадын гэсэн тодотголыг хэрэглэдэггvй, Хэрвээ дээр дурьдсан Монгол угсааны хvмvvсийн иргэний vнэмлэхийн харъяаллаар нь авч vзвэл сvлжээнд гадаадын 7 улсын иргэд байна гэсэн vг л дээ. Хэдийгээр олонхи нь зvс зvсээ харалцаж, дуу дуугаа сонсолцоогvй ч дэлхийгээр таран суугаа Монголч тvмнийг цахим ертєнцєд нэгтгэсэн Цахим Єртєє сvлжээний хамт олон єнгєрсєн хугацаанд багагvй зvйлийг санаачлан, хийж бvтээж чадсан нь нэг эрмэлзэлтэй, хvсэл зорилготой хvмvvс хvч, авъяасаа нэгтгэх аваас орон зайг алгасан, цаг хугацааг товчлон vлэмжхэн ажил vйлс бvтээх боломжтойн тодорхой нотолгоо болж байна.

Тус сvлжээнээс эрхлэн гаргадаг Цахим Улаач сэтгvvлийг уншигчид маань сайн мэднэ. Интернэтээр дамжуулан бvтээгддэг энэхvv сэтгvvлийн тvvхийг танилцуулахгvй юу?
Цахим Улаач маань Монгол тvмэндээ оюуны тамир суулгах, газар газар суугаа Монголчуудынхаа бодож сэтгэж vзэж харж явааг Интернэтийн ертєнцєд нэгтгэн олны хvртээл болгох зорилготой мэдээлэл танин мэдэхvйн хоёр сар тутмын чєлєєт сэтгvvл.
Сvлжээний анхны Вэб хуудсыг хийж байсан М.Билгvvн бид хоёр сvлжээгээр цацагдаж буй янз бvрийн сонин санаа, мэдээ мэдээллийг багтаасан сонин гаргах талаар ярилцдаг байлаа. Удалгvй цєєнгvй хvн ийм санаа євєрлєж явдгийг мэдсэн. Улмаар МЦХК-ийн системийн инженер Ц.Ивээл 1999 оны аравдугаар сард энэ асуудлыг гишvvдэд анх тавихад бидний хэдэн залуус ажил болгох гээд vзсэн юм. Бид чинь бас Mglnet_hevlel гэдэг нэртэй дэд сvлжээ байгуулж ажиллаж байлаа. Тэр vед энэ сэтгvvлийг гаргах талаар ярилцаж байсан бvх санаа бодол, яриа хєєрєє http://groups.yahoo.com/group/mglnet_hevlel/messages дотор хадгалаастай бий. Гол нь цаасан дээр хэвлэн гаргах талаар ярилцаж байлаа. Залуус маань ч олон сайхан материалууд ирvvлсэн. Сэтгvvл гаргахтай холбогдуулж тєрийн шагналт яруу найрагч Б.Лхагвасvрэн гуайтай Интернэтээр шууд ярилцаж, санаа оноог нь сонсдог байв. Б.Лхагвасvрэн гуай бидэнд “Ийм санаа бодолтой залуус байдагт баяртай байна. Бидэнд бие биенээ vгvйсгэх эрх бий, харин энэ сэтгvvлийг гаргахгvй байх эрхгvй гэж бодоцгооё” гэж хэлсэн нь санаанд минь тод vлдсэн юм. Энэ талаар нилээд ярилцаж байсан хэдий ч ажил болгож чадалгvй байсаар 2000 оны эхний улирал дуусах тийш хандсан. Тодорхой vр дvнд хvрч амжаагvй ч сэтгvvл гаргах гэж ярьж хєєрсєн энэ хугацаанд бид их зvйлд суралцсан гэж боддог. Нэгэнт олон сайн мэдээллvvд цуглачихаад байхад заавал цаасан дээр хэвлэхийг хvлээлгvйгээр электрон хэлбэрээр нийтэд хvргэе гэж бодоод 2000 оны дєрєвдvгээр сард анхны дугаарыг би єєрєє нэг л хэв ур муутайхан гаргаж байлаа. Дараа нь Баатартаа хэллээ л дээ, “За чи мэргэжлийн хvн байна, тэгээд ч Євєрхангайхан гарын дvйтэй, дараагийн дугаарыг нь чи гаргаарай. Би чинь нэг прээсний тємєр утсаар хэдэн юм нийлvvлээд боочихсон маягтай єнгє vзэмж тааруу, ургvй юм хийчихлээ, ямартай ч доторхи нийтлэлvvд нь аятайхан болохоор олон тvмэн сонирхох байгаа” гэлээ. Хvмvvс ч сонирхож, нєхєд маань ч дахин материал ирvvлэн, Баатар маань аргагvй л ухааны ур, гарын дvй шингэсэн сайхан єнгє vзэмж, утга агуулгатай Вэб хуудас хийж, тvvнээс хойш мань хvн Цахим Улаач сэтгvvлийг эмхлэн гаргах ажлыг даан ажилладаг болсон.

Сэтгvvлийн хэд дэх дугаар гараад байна?
Сэтгvvлийн дугааруудыг http://tsahimortoo.freeyellow.com/index.html хаягаар орж сонирхож болно. Сая 6 дахь дугаараа гаргалаа. Єєрєєр хэлбэл бvтэн жил тасралтгvй гарчихлаа гэсэн vг. Єнгєрсєн жилийн турш сэтгvvлдээ зав зайгаа ашиглан бvтээлээ ирvvлсэн, хамтран ажилласан Япон улсад суугаа М.Сугар-Эрдэнэ, Саяако Оцу, С.Гэрэлт, Ж.Тэмvvжин, Хувьсгалт, АНУ-д суугаа Т.Лхагвадорж, П.Байка, Сайнбаяр, Ц. Алтантуяа, Д.Нэмэхбаяр, И.Одбаатар, Зулаа, Эрхэм, ОХУ-д суугаа Ч.Даваажамц, Швецарид суугаа Ичинноров, Тайландад суугаа Мєнхсоёл, Германд суугаа Х.Чинбат, Монголд суугаа Я,Бямбаяр, С.Уянга, Австралид суугаа Т.Цолмон гээд олон нєхдийнхєє нэрийг энд дурдахад таатай байна. Бусад нєхєд маань ч цаашдын дугааруудыг гаргахад гар бие оролцох нь эргэлзээ vгvй.

Энэ сэтгvvл цаасан хэлбэрээр гарах уу?
Сэтгvvлийг цаасан дээр буулгаж хэвлэх талаар бид ярилцсаар л байна. Ивээн тэтгэгч олдоод, энэ бvгдийг єнгє мєнгєний нvдээр бус, vнэн утга чанарыг нь алдагдуулалгvй тvмний хvртээл болгоё гэвэл болохгvй гэх газаргvй л гэж боддог. Бид сая Улаанбаатарт зохиогдсон уулзалтад зориулан эхний 5 дугаарыг сvлжээний анд Н.Баасандоржийн бэлтгэсэн эх дээр тvшиглэн сэтгvvлээ 20 хvвь хэвлэж тараалаа. Хий огторгvйгаас газарт буусан энэ 50 хуудас зузаан сэтгvvлийг хараад бид хамтарвал их боломж байна даа гэж эрхгvй бодогдож байсан шvv.

Нэг байгууллага, нэг байшинд байгаа хvмvvсийг бус дэлхийн єнцєг бvрт байрлах янз бvрийн хvмvvсийг зайнаас зохицуулахад хэцvv байдаг байх...?
Таны хэлж буй байгууллага болоод тус сvлжээний хооронд Оршихуйн гол vндсэн ялгаа бий л дээ. Тодорхой албан байгууллага санхvvгийн чадавхи дээрээ тулгуурлан оршин тогтнодог бол энэ сvлжээ гишvvд, дэмжигчдийнхээ Монголоо гэсэн нийлмэл сэтгэл, єєр хоорондын харилцан итгэлцэл дээр хєллєдєг. Ямар ч цаг vед бидний оршихуйн энэ шинж єнє мєнх vлдээсэй л гэж их хvсдэг. Сvлжээнийхээ зорилгыг, ажиллаж зарчмыг нь л сайн хэлээд ойлгуулчихвал энэ оюуны бяртай олон хvмvvст итгээд л орхихоос єєр яах билээ. Єдгєє цагт хvмvvс янз бvрийн мэдээлэлтэй харьцаж байна. Санал бодол зєрєх нь ч элбэг. Энэ бол байх л ёстой зvйлс. Мэдээлэл хvлээн авах, ашиглах, мєн бусдад хvргэх гээд мэдээллийн эринд хvн бvрийн суралцвал зохилтой зvйлсэд сvлжээ гишvvд олноо сургаж байгаа гэдэгт эргэлздэггvй. Тийм болохыг ч гишvvдээс ирэх санал сэтгэгдлvvд илтгэж байдаг. Зохицуулагчийн хувьд хааяа сvлжээний уур амьсгал эвгvйцвэл гал унтраах маягтай юм бичих хэрэг гарах. Тэр vед л vгээ сайн бодож бичихгvй бол хэцvv дээ. Цаг зуурын омгоор цаг зуурын юмыг шийдэх аюултай. Би бас хаа хамаагvй vг дуугараад гишvvдээс зэм мундахгvй л сонсож байлаа. Шvvмж болгоныг эрэгцvvлж суухад бас л нэг ухаан нэмээд єгєх шиг санагддаг. Мэдээж урам хайрласан захидал их ирнэ. Ер нь хvн урмаараа. Тэгэхээр бид ч бас шинээр элсэж байгаа болоод анхлан юм бичиж байгаа гишvvддээ аль болох урам хайрлахыг хичээдэг. Энэ л зохицуулагч нарын гол баримталдаг vзэл гэх vv дээ. Манай гишvvд ч яг л ийм vзлээр шинэчvvдэд хандаж байгааг харахад сайхан санагддаг. Олонхи маань сvлжээний утга учир, сvлжээнээс тэдэнд олгож буй боломж нєхцлийг хэдийнээ ойлгосон тул анхны хэдэн сарыг бодвол яах бол? гэж санаа зовох явдал бага болжээ. Сая Улаанбаатарт зохиогдсон уулзалтыг хараад энэ бодол маань бvр ч лавширсан. Ємнє нь нvvр тулан учирч байгаагvй ч бvгд л сvлжээгээ гэсэн сэтгэлээр хамтран ажиллан, чамгvй хєрєнгє зарцуулан сайхан уулзалт зохиож, сvлжээний гишvvдийн оюуны бvтээл болсон СD-г олны хvртээл болголоо шvv дээ.

Манай сэтгvvлийн зочноор уригдсан АНУ-д суугаа доктор Ш.Баатар єєрийн ярилцлагадаа тантай Интернэтээр дамжуулан танилцсан гэж байсан?
Баатар бид хоёр цахим ертєнцийн андууд. 1998 онд анх танилцаж тvvнээс хойш цахим ертєнцєд тасралтгvй vерхэн нєхєрлєж байна. Анх танилцсан тухайгаа миний бие “Америк орон миний нvдээр” тэмдэглэлийнхээ эхний хэсэгт дэлгэрэнгvй бичсэн байгаа. http://go.to/mglnet Вэб сайтын архив булангаас сонирхож болно. Сvлжээ байгуулагдсанаас хойш бид энэ сvлжээг аятайхан ажиллуулчихъя гэсэн бодлоор хамтарсаар улам ч дотно харьцаатай болсон. Єдєртєє хэд и-мэйл солилцож, бас ч гэж сардаа ганц нэг утсаар ярьчихна. Алтайтай (эхнэр нь) бас хvvхдvvдтэй нь ч утсаар ярьж байлаа. Ер нь сэтгэл дотносоод бараг гэр бvлийн андууд болсон гэх vv дээ. Янз бvрийн жаргал зовлонгоо ярилцана. Инээж хєхєрмєєр юм гарвал ч и-мэйл шидэлцээд хєхрєлдєєд авна. Сайн хvний нємєр нєєлєг гэж сайхан. Баатараасаа их ч юм сонсож бас андынхаа буянаар єєр бусад олон ч сайхан хvнтэй танилцаж байна. Цаг хувьсаж, юм хєгжиж, хvмvvнтэй харьцах, нєхдийг олж нєхєрлєх гэдэг бас л орон зайн саадгvй болжээ. Бидний энэ нєхєрлєл маань сэтгэл итгэл гэдэгт хязгаар байдаггvйн л нэг жишээ юм болов уу даа.

Ер нь та хоёр нvvр тулан уулзсан уу? Сvлжээгээр дамжуулан олон хvнтэй танилцаж байна уу?
Бид хоёр нvvр тулж уулзалдаагvй л яваа. Зураг хєргєє бол солилцоод авсан. Xарвал таних болов уу гэж бодоод байгаа шvv. Эсвэл зєрєєд сvнгэнэцгээх юм болов уу, хэ хэ.
Сvлжээнийхээ олон хvнтэй анд нєхдийн сайхан харьцаа тогтоолоо. Нэрлэж баршгvй. Танилтай бол талын чинээ гэж, Сvлжээний маань бидэнд олгож буй бас нэг єгєєж энэ. Монгол залуус маань дэлхийгээр тарчихаж. Хаашаа ч очсон тэнд миний найз бий гэж дvvрэн сэтгэлтэй явах сайхан даа. Тийм ээ.
Японд суугаа С.Гэрэлт анд маань энэ талаар
Танихгvй явахад талын хоёр гєрєєс
Танилцаад нєхєрлєхєєр тагнайн хоёр судас
гэсэн ардын сайхан vгийг сvлжээгээр байн байн хэлдэг.
Сvлжээний нєхєд маань талаар тарсан гєрєєс адил бус, сэтгэлээрээ тагнайн хоёр судас лугаа хамт байцгааж алив зvйлд хамт лугшиж байгаасай гэж бодож явдаг.

Сvлжээнийхээ цаашдын зорилтыг товчхон танилцуулна уу?
Бид мэдээллийн эринд амьдарч байна. Єдгєє мэдээлэл хангалттай их болсон учир тvvнийг яаж олж авах нь гол бус, байгаа мэдээллийг ашиглаж сурах арга барилд суралцах, эзэмших нь чухал. Сvлжээний хувьд энэ байдал ажиглагддаг. Цахим Єртєєний дэргэд мэдээллийн тєрлєєрєє ангилагдсан дэд сvлжээнvvд байгуулах санаа их гарах боллоо. Саяхан Улаанбаатар хотноо болсон уулзалт дээр энэ тухай залуус санаа бодлоо хэлж байсан. Тэгэхээр энэ талаар ямар нэгэн шийдэлд хvрэх нь зайлшгvй болж байх шиг байна гэж бодогдсон. Нэг л зvйлийг бид тодорхой ойлгож мэдэрдэг байх учиртай. Энэ нь сvлжээний хувь заяа тvvний гишvvн хvн бvрийн гарт бий, сvлжээ цаашдаа яаж ажиллах нь хvн бvрийн сэтгэл, зvтгэл, бvтээлч ажиллагаанаас шалтгаална гэсэн бодолтой байх явдал. Тийм сэтгэлгээ суугаасай ч гэж хvсдэг. Тєрєлжин єргєтгєх асуудлын хувьд єнгєрсєн хугацаанд хоёр ч дэд сvлжээ байгуулсан боловч олигтой ажиллаагvй. Цаг нь болоогvй байсан болов уу. Сvлжээ гэдэг чинь хvссэн vедээ нээчихээр ажиллаад эхэлдэг эд бас биш гэдгийг ойлгосон. Ер нь техникийн болоод бусад бэлтгэл ажлыг сайтар хийх хэрэгтэй юм байна гэж бодогддог. Магадгvй олон жилийн дараа Цахим Єртєєнд шинээр элсэгчид маань янз бvрийн хvрээг хамарсан тvм буман мэдээнд дарагдах бус сонирхсон чиглэлээр ярилцлага єрнєдєг дэд сvлжээнд алхан орж байх тийм орчныг бид одоо л хамтдаа бий болгох учиртай. Энэ л ойрын vед шийдэх асуудал болж байна уу даа. Ер нь цаашдаа урьдын л адил мэдээллээ солилцож, мэдээлэлтэй харьцах арга барилаа улам боловсронгуй болгож, Цахим Улаач сэтгvлээ хамтран гаргаж, олон vр єгєєжтэй ажлуудыг хамтран бvтээж нэгэн сэтгэлээр ажиллана гэдэгт итгэлтэй байна. Тийм боломж, орчин нєхцєл энэ сvлжээнд хэзээд байх болно. Алс хэтдээ бол Интернэтийн ертєнцєд Монголын гэсэн орон зайг бат тогтооход Цахим Єртєє хувь нэмрээ эориулах буй заа гэж итгэдэг.

Манай сэтгvvлийн уламжлалт асуулт. Уншигчдад хандаж хэлэх таны vг
Юун тvрvvн уншигч олныхоо оюуныг Интернэтийн, мэдээлэл технологийн ертєнцийн сонин сайхнаар баяжуулах єгєєж буянтай ажил vйлдэгч танай сэтгvvлийн хамт олонд Монгол туургатны Цахим Єртєє сvлжээг тєлєєлж ажлын их амжилт хvсье. Бидэнд эв нэгдэл урьд урьдаас илvv чухал байна. Оюуны тамиртай, сэтгэлийн тэнхээтэй байж, цаг зуурын шалдир бvлдирыг эс анзааран эе эвээ хичээж явцгаая гэж уншигч тvмэндээ уриалъя даа.

Манай сэтгvvлийн хvндэт зочноор уригдан ярилцлага єгсєн Танд их баярлалаа. Цахим єртєє нэрээр овоглосон энэхvv єнєр бvлийн єрхийн тэргvvний vvргийг гvйцэтгэж, алс хол амьдран суугаа ч Монгол орныхоо хєгжил дэвшил, ирээдvйн тєлєє ямагт санаа зовниж, бие сэтгэлээ зориулж явдаг танд болон Цахим Єртєє сvлжээний гишvvдэд нийт уншигчдынхаа ємнєєс сайн сайхан бvхнийг хvсье.

Н.Гэрэлсvрэн: Интернэт бол мэдээллийн багтаамж, хил хязгааргvй ертєнц

2002-01-14T04:53:00.000-08:00

Ярилцсан С.Уянга
Компьютерийн .MN сэтгvvл, No 54.

Интернэт ба Мэдээлэл тєвєєс Компьютерийн .MN сэтгvvлийн газартай хамтран Тєрийн Тvшээ цуврал Интернэт ярилцлагыг зохион байгуулж байгаа билээ. Манай ярилцлагын анхны зочин УИХ-ын эрхэм гишvvн Н.Гэрэлсvрэнтэй хийсэн ярилцлагыг толилуулъя.

Та Тєрийн Тvшээ цуврал Интернэт ярилцлагын анхны зочин. Иймд ярилцлагаа энэ сэдвээр эхлэе. Интернэт ярилцлагын талаархи Таны бодол?
Энэхvv ярилцлагын анхдагч нь болсондоо баяртай байна. Орон зайгаар хязгаарлагдахгvй, хvссэн бvхэнтэйгээ богино хугацаанд их хэмжээний мэдээлэл дамжуулах, саиал бодлоо шуурхай солилцох зэргээрээ давуутай санагдлаа. Богино хугацаанд нvvр тулж уулзаагvй ч олон танилтай болсон доо. (инээмсэглэв) Ярилцлагын дараа надад Германы нэг иргэнээс и-мэйл ирсэн. Бидний хийж буй ажил, намтрыг сонирхсон судлаач хvн байсан. Нєгєєтэйгvvр энэ ярилцлага маань текст хэлбэрээр явагдаж, нvvр тулж ярилцахгvй байгаа учраас ярилцагчийнхаа зорилго, асуудалд хандах хандлагыг нь мэдэх боломжгvй байсан.

Та єєрийнхєє компьютер ашиглалтынхаа талаар сонирхуулна уу?
Статистикийн газарт Минск машиныг байрлуулж байснаас л мэднэ. Тэр vед би Монголын Vйлдвэрчний ЭвлэлийнТєв зєвлєлд эдийн засгийн асуудал хариуцсан нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан юм. Харин ерээд оны vеэс єєрєє ашигладаг болсон. 90 онд Ерєнхийлєгчийн Тамгын газарт шагналын тасгийн даргаар ажиллаж байхдаа шагналын талаархи мэдээллийг хадгалах, боловсруулах зэрэг ажлыг мэргэжлийн хvмvvстэй хамтран боловсруулах асуудал дээр ажиллаж байсан. Тэр vед засгийн газрын ордонд 286 компьютер байсан бєгєєд сvлжээнд холбох асуудал ид хийгдэж байсан. Одоо бол хэрэглэгчийн тvвшинд л байна. Хvснэгтэн мэдээлэл боловсруулахад Excel программыг, баримт бичиг боловсруулахдаа Word программыг ашигладаг. Харин эмэгтэйчvvдийн холбоонд ажилладаг байхдаа PageMaker программыг ашигладаг байсан. Энэ программ дээр гол тєлєв нугалбар бvхий танилцуулгыг бэлтгэдэг байсан.

Интернэт ашиглалтын хувьд?
Интернэт бол мэдээллийн багтаамж, цаг хугацаа, орон зайны хувьд хил хязгааргvй ертєнц гэж би боддог. Монголд бий болсноос хойш ашиглаж байна. Тэр vед анх холбогдож байсан байгууллагуудын тоонд эмэгтэйчvvдийн байгууллага орж байсан юм. Интернэтээс хэрэгцээт мэдээллээ хайх, Вэб мэдээлэлтэй танилцах, и-мэйл ашиглах зэргээр л ашигладаг. Vvнд хэлний бэрхшээл байдаг л даа. Сая чатлаж vзлээ. (инээв) Ер нь бол цаашдаа ашиглана гэж бодож байна.

Интернэт бол мэдээллийн багтаамж, цаг хугацаа, орон зайны хувьд хил хязгааргvй ертєнц гэж та сая ярилаа. Тэгэхээр энэхvv нээлттэй чєлєєт ертєнцєєс хvссэн бvхий л мэдээллээ авч болно. Тvvнчлэн хvсээгvй мэдээлэлтэйгээ ч тааралдаж болно. Хvvхдvvдийн хувьд тvрэмгийлэл, садар самуун, гэмт хэргийг сурталчилсан мэдээлэл нээлттэй болж байгаа юм биш vv. Vvнийг яаж зохицуулах вэ?
Энэ бол vнэхээр чухал асуудал юм. Миний хувьд ганц Интернэт ч бус телевиз болон хэвлэл мэдээллийн бусад хэрэгслэлvvдээр аллага хядлага, хvчирхийлэл, тvрэмгийлэл бvхий мэдээлэл цацаглаж байгаад маш эмзэглэж явдаг. Єнєєдєр энэ бvгдийг учиргvй хорих нь утгагvй бєгєєд хорих ч боломжгvй юм. Харин хvvхэд залуучуудыг мэдээлэлд соёлтой, ухамсартай хандах, мэдээллийг ухаалгаар зєв сонгох чадварыг багаас нь олгоход тvлхvv анхаарах нь зvйтэй болов уу гэж боддог. Нэг vгээр хэлэхэд сэтгэлзvйн бэлтгэлийг хангах нь чухал.

Бvх нийтийн компьютер Интернэтийн боловсролыг дээшлvvлэхэд юуг анхаарах хэрэгтэй вэ?
Миний бодлоор хот суурин газар, аймгийн тєвvvдийн хувьд телевиз бол хамгийн хvртээмжтэй бєгєєд зохимжтой хэрэгсэл. Гагцхvv энгийн бєгєєд ойлгомжтой хэлбэрээр, єєрєєр хэлбэл хялбараас нь эхлэн сургалтыг явуулах хэрэгтэй санагддаг. Цаашилбал ерєнхий ойлголтыг болон танин мэдэхvйн талын мэдээллийг хvргэхэд радиог ашиглах боломжтой. Ер нь аливаа зvйлийг хvндээс эхлэх нь чадахгvй гэсэн бэрхшээх сэтгэгдлийг тєрvvлдэг л дээ. Тvvнчлэн орон нутагт єєрсдийн нєєц бололцоо, боломжийг дутуу ашиглаж байдаг шиг санагддаг. Зєвхєн удирдлагын хvрээнд ашиглаад байна уу даа гэж боддог. Аймаг бvрт Интернэт кафе байгуулахын оронд аймгийн захиргаанд байгаа компьютерийг тодорхой байдлаар сургалтанд, нийтэд ашиглуулж болно шvv дээ. Гэвч єнєєдєр эвдчихнэ, вирустчихнэ гэсэн хувьчилсан vзэл давамгайлж байгаа нь харамсалтай. Ер нь бол нэг болон нэг хэсэг хvмvvсийн хvрээнд бус нийтийн хэрэглээг илvv анхаарах хэрэгтэй болов уу.

Хvvхэд залууст суурь мэдлэг олгодог мэдээлэлзvйн хичээлийн талаар Та ямар бодолтой явдаг юэ?
Єнєєгийн манай сургалтанд байдаг нийтлэг асуудал бол хэт єргєн хvрээтэй мэдлэгийг олгохын vvднээс бvхий л мэдээллийг хамардаг явдал юм. Мэдээлэлзvйн хичээлийн хувьд ч энэ байдал ажиглагддаг. Миний бодлоор бол эн тvрvvнд ерєнхий мэдлэгийг хэрэглээнд тулгуурлан олгох нь зvйтэй санагддаг. Харин цаашдаа гvнзгийрvvлэн суралцах сонирхолтой хvvхдvvдийг тєрєлжсєн сургалтанд хамруулж болно.

Мэдээлэл холбооны технологи дахь тєрийн зохицуулалтын талаархи таны бодол?
МХТ-ийг хєгжvvлэх бvхий л нєхцєл бололцоог тєрєєс хангах шаардлагатай. Орон нутагт Интернэт хvрснийг би тєрєєс ихээхэн анхаарал тавьж байгаагийн нэг илрэл гэж боддог. Залуу vеийг бэлтгэх, цаашилбал єєрсдийн оюуны бvтээлийг бvхий л талаар дэмжих нь зvйтэй гэж vздэг.

Олон жил эмэгтэйчvvдийн байгууллагад ажилласан хvний хувьд манайд МХТ-ийн ашиглалтанд жендерийн асуудал ямар тvвшинд байдаг вэ? Энэ талаар хийсэн судалгаа байдаг уу?
Энэ чиглэлээр хийсэн тодорхой судалгаа байхгvй. Єнєєдєр их сургууль, коллежид суралцагсдын 63 хувь нь эмэгтэйчvvд гэсэн статистик мэдээ бий. Иймд манайд компьютер, Интернэт ашиглалтын асуудалд жендерийн асуудал нэг их хурцаар тавигдахгvй байх. Харин хот хєдєє орон нутгийн хувьд асар их ялгаа бий. Компьютерийг vзээгvй, мэдэхгvй хvн олон байна шvv дээ.

Таны компьютерийн vзvvлэлт?
За даа тааруухан даа.

Манай сэтгvvлийн тоглоомын буланг хvvхэд залуучууд их сонирхдог. Та ингэхэд компьютерийн тоглоомоор тоглодог уу?
Тоглоно оо. Анх нойроо хугаслан байж, ядартлаа тоглодог байлаа. Дээр vед Дигер гэдэг тоглоомыг, дараа нь Тетрис, оросын Lines тоглоомыг их тоглодог байлаа. Сvvлдээ нь хоёр тєрлийн хєзрийг тоглодог болсон. Одоо ч тэгээд тоглоод байх зав ч гарахгvй юм даа. Гэхдээ хааяа алжаалаа тайлах маягаар цєєхєн минут тоглодог.

Та манай сэтгvvлийн ууган уншигчдын нэг. Иймд манай сэтгvvлийн талаархи єєрийн бодлоо бидэнтэй хуваалцвал сонин байх болов уу?
Компьютерийн .MN сэтгvvлийг би 96 оноос эхлэн уншиж байна. Тухайн vедээ хэрэгцээтэй бvхий л мэдээллээ авдаг байсан. Хувилж бусаддаа тараадаг байлаа. Ер нь аль “гацахыг” тэр гэх вэ дээ. Єєрийнхєє дотны анд, туслагчаа гэж боддог. Ялангуяа цуврал хичээлvvд их таалагддаг. Vе vе шинэ уншигчиддаа зориулж анхан шатны мэдээллийг хvргэх нь зvйтэй байхаа. Техникийн тал руу их хандсан санагддаг. Миний бодлоор амралт, чєлєєт цагийн мэдээлэл ховор санагддаг. Хоолны жор, гоо сайхны зєвлєгєє зэргийг Интернэт дэх хаягтай нь ч юм уу, эсвэл тийм сайтаас аваарай ч гэх юм уу, ямар нэгэн байдлаар Интернэт, мэдээлэлтэйгээ холбож болмоор санагддаг.

Манай сэтгvvлийн уламжлалт асуулт. Уншигчдад хандаж хэлэх Таны vг?
Уншигч бvр єєр єєр байдаг. Зарим нь зєвхєн єєртєє хэрэгцээтэй мэдээллээ л авч бусдыг нь орхидог. Энэ сэтгvvлийн хувьд орхих зvйл байхгvй. Ялангуяа цуврал хичээлvvдийг хайчилж аваад vдэхэд л бэлэн гарын авлагатай болно. Сэтгvvлээ уншиж, мэдлэгээ єргєжvvлээрэй.

Бидний урилгыг хvлээн авч манай сэтгvvлийн хvндэт зочноор уригдан ярилцлага єгсєн Танд их баярлалаа. Танд сайн сайхан бvхнийг нийт уншигчдынхаа ємнєєс хvсье.

Ш.Баатар: Цахим тэнгисийн монгол хvн

2001-11-01T02:08:00.000-08:00

Ярилцсан С.Уянга
Компьютерийн .MN сэтгvvл, No 51.

Бид сэтгvvлийнхээ ЄмнЄх дугааруудад “Америкийн компьютерийн компанид ажилд оръё гэвэл” Єгvvллийг нийтэлсэн билээ. Сэтгvvлийнхээ уншигчдын хvсэлтээр алс холын Америкт амьдран суугаа ч гэсэн Монгол орныхоо хЄгжил дэвшлийн тЄлЄЄ, эрдмийн тЄлЄЄ ямагт санаа зовниж, бие сэтгэлээ зориулж явдаг доктор Интернэтээр дамжуулан хийсэн ярилцлагыг толилуулъя.

Товч намтар
ЄвЄрхангай аймгийн Уянга сумын нутагт тЄрсЄн. 1983 онд Арвайхээр хотын 10 жилийн нэгдvгээр сургуулийг, 1988 онд Оросын Новосибирск хотын Цахилгаан Техникийн Дээд Сургуулийг тооцоолох машины инженерийн мэргэжлээр тЄгссЄн. Эрvvлийг хамгаалах яамны харъяа Удирдлагын эрдэм шинжилгээний vндэсний тЄв, ШУА-ийн Анагаах ухааны хvрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтны алба хашиж байсан. 1991-1997 онуудад Японы Хамамацугийн Анагаах Ухааны Их Сургуульд суралцаж, техникийн ухааны дэд доктор, анагаах ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. 1997-1998 онд Харвардын Их Сургуулийн Анагаах Ухааны Дээд Сургууль, Массачусетсийн Технологийн Дээд Сургуульд эрдэм шинжилгээний ажилтнаар ажиллаж байгаад 1998 оноос одоог хvртэл Silicon Valley буюу Цахим хЄндийд орших TenFold корпорацид программ хангамжийн ахлах архитекторын алба хашиж байна. Сан Франциско хотноо гэргий Алтантуяа, хvv Балдандорж, Билэгт нарын хамт амьдардаг.

Хэдийгээр бид зvс зvсээ хараагvй боловч, нэг сургуулийг дvvргэсэн, “нэг тогооны” хvмvvс юм байна. НЭТИ буюу Новосибирск хотын Цахилгаан Техникийн Дээд Сургууль (хожим Техникийн Их Сургууль болсон) бол манай улсад олон арван боловсон хvчин бэлтгэж ЄгсЄн, техникийн томоохон, нэр хvндтэй сургуулиудын нэг. ШЄнЄжингЄЄ нойргvй хонож, лабораторийн ажлын программаа биччихээд ЄглЄЄ нь унтаж орхидог гээд л бишгvй л хЄгтэй, хЄгжилтэй явдал тохиолдож байсан. Иймд ярилцлагаа тЄрЄлх сургуулиасаа, оюутан цагийн амьдралаасаа эхэлбэл яасан юм бэ?
Оюутан ахуйн цагийг алтан vе хэмээн хvн бvр дурсан санадаг. ЄвЄлдЄЄ vлгэрийн орон шиг сэвсгэр цастай, зундаа Амазоны шугуй шиг ногоон байдаг Новосибирск хот, тЄрЄлх НЭТИ, оюутан цагийн андууд, vй олон дурсамжууд сэтгэлийн минь гvнд тодоос тод vлдсэн. Оюутан цаг бол хамгийн хЄгжЄЄн наргиантай vе. Тэр vед хийг нь тааруулан нэгийгээ онигоонд хийх шиг амархан юм байсангvй. За ингээд тэр vеийн нэгэн онигоог дурсан яръя. Сонгодог хЄгжим сонирхдог Даваажав ах, Пvvжээтэй тааралдаад гэртээ урьж, симфони сонсгожээ. ХЄгжим дууссаны дараа “За Пvvжээ, юу бодогдов” гэж асуухад “За даа, 25 рублийн vнэтэй алтайн тарваганууд хЄл доогуур гvйлдээд л, жигтэйхэн байна” хэмээн хариулаад хоёулаа онигоонд орсон доо. Үнэхээр тэр vед алтайн тарваганы арьс их vнэтэй байсан учраас монголоос авчирч зарах нь зарим хvний Єдрийн бодол, шЄнийн зvvд болж байсансан.

Та хилийн чанадад, ЄндЄр хЄгжилтэй хэмээгдэх Япон болон Америк оронд олон жил амьдарч байгаа хvн. Ингэхэд америкчууд болон япончуудын сэтгэлгээний ялгааны талаар ярина уу?
Миний бодлоор япончууд гадагшаа чиглэсэн сэтгэлгээтэй санагддаг. Гадаадад юу шинээр бий болж байна, яавал тvvнийг ЄЄртЄЄ нэвтрvvлэх вэ? гэсэн vvднээс гадаад орнуудыг сонор соргогоор харж байдаг. Тэдний хамгийн их хvндэтгэдэг улс vндэстэн бол америк. Харин америкчуудын хувьд гадаадад юу болж байгаа нь нэг их хамаагvй байдаг бЄгЄЄд зЄвхЄн америкаа гэсэн дотогшоо чиглэсэн сэтгэлгээтэй. Хvvхдийг багаас нь “Америкийн эрх ашиг” буюу National Interest гэсэн vзлээр тЄлЄвшvvлдэг. Хvv маань ЄглЄЄ бvр сургууль дээрээ очоод “Бурхны ЄмнЄ нэгэн vндэстэн байж, эрх чЄлЄЄ, шударга хуулийг нийтэд зориулахын тЄлЄЄ хувь хvн байхаа Америкийн Нэгдсэн Улсын туг болон тvvнийг мандуулж байгаа холбооны улсын ЄмнЄ андгайлан тангараглая” гэж тангараг уншдаг.

Калифорн мужид ази vндэстнvvд их байдаг. Тэдний талаар?
Уг нь Калифорн мужид 150 жилийн ЄмнЄ азиуд анх алтны уурхай дээр хvнд нЄхцЄлд хЄдЄлмЄрлЄдЄг хар ажилтнууд байсан бол тэдний vр сад буюу 4-5 дахь vе нь асар баян тЄдийгvй америкийн нЄлЄЄ бvхий хvмvvс болсон байна. Сан Франциско, Лос Анжелос гэх мэтийн хотуудын ихэнх том барилгуудыг тэд ЄмчилдЄг. Цагаан арьстнуудын яриагаар тэдэнтэй ЄрсЄлдЄж чадах цорын ганц vндэстэн нь азиуд гэнэ. Ази нь азиа л дэмжинэ. Энэ бол амьдрал дээр тогтсон хатуу зарчим бЄгЄЄд ялимгvй юман дээр ч илэрдэг. Жишээлбэл, машинаа тЄлбЄртэй зогсоол дээр тавих гэж байхад хажуугаар ЄнгЄрсЄн нэг ази “Би одоо гарах гэж байна. Миний тавьж байсан газар тавьчих, би мЄнгийг нь тЄлчихсЄн юм” гэх жишээтэй. Би уг нь пан монголын сэтгэлгээтэй хvн байсан л даа. Японд болон энд азичууд ихтэй газарт удаж байгаа болоод ч тэр vv нэг л пан ази сэтгэлгээнд шилжээд байх шигээ.

Америкийг чЄлЄЄт орон гэдэг. Гэвч Америкчууд гаднаас ирэн амьдрагсдыг хавчиж, дарамталдаг уу?
Огтхон ч vгvй. Гаднаас ирэгсэд нь амьдралын их зорилго, тэмvvлэлтэй, ажилсаг, арчаатай байдаг тул америкчууд их халуун дотноор тэднийг хvлээн авдаг. Үнэхээр ЄнЄЄдЄр америкт ирээд ариун цагаан хЄдЄлмЄрЄЄрЄЄ амжилтанд хvрч, хЄл дээрээ боссон олон зуун мянган хvмvvс бий. Тэднийг америкчууд Amerikan Dream буюу америк мЄрЄЄдлийг биелvvлэгч хэмээн ихэд хvндэтгэн бахархаж, бvхий л талаар дэмждэг. Үнэндээ тухайн хvн нийгэмдээ татвараа тЄлЄЄд олон хvмvvсийн амьдралыг ЄЄд нь татаж байгаа хэрэг л дээ. Америк мЄрЄЄдлийг биелvvлсэн ази залуусаас дурдахад ДОХ Євчнийг эмчлэх эмийг хийсэн тайван гаралтай David Ho, алдарт гольфчин Tiger Woods, уран гулгалтын дэлхийн олон удаагийн аварга, олимпийн мЄнгЄн медальт Michelle Kwan, Sybase компанийн захирал, Гонг-Конгт тЄрсЄн John Chen, Yahoo-г vндэслэн байгуулагч Jarry Yang, Computer Associate-ийг vvсгэн байгуулагч Charles B.Wang зэрэг олныг дурдаж болно. ЗЄвхЄн азиас тЄдийгvй бусад орноос ирж, ЄндЄр амжилт гаргасан хvмvvс нэлээд бий.

ЄнЄЄдЄр бvгд, тэр дундаа залуучууд сурах болон цагаачлах зорилгоор америк орон руу тэмvvлцгээж байна. Энэ талаар Та ямар бодолтой явдаг вэ?
Мэдээж америк руу тэмvvлж болно. Гэхдээ америкийг шаггvй сайн судлах хэрэгтэй болов уу. Хvн хvний боловсрол, чадавхи ЄЄр ЄЄр байдаг тул ЄЄртЄЄ тохирох газраа зЄв сонгож, сайн тЄлЄвлЄх нь чухал. Хэн нэгний “ЄнгЄтЄЄр ярьсан” яриаг даган хЄнгЄн дэвэргэн сэтгэж болохгvй. Юмыг аргалж, хуурч сурсан хvмvvс энд ирээд нэг их хол явахгvй. ЕрЄнхийдЄЄ бvх юм америкт хууль дvрмийн дагуу явагдана. За тэгээд хуулиас гадуур амьдарсан хvний хувьд бvх юм хязгаарлагдмал болно шvv дээ. Хараад байхад манайхан хэлний курст суралцах нэрээр ирээд хар бор ажил хийж, амьдрал залгуулж байна. Энэ нь тухайн хvн, тvvний гэр бvлийнхэнд, улмаар манай улс орны эдийн засагт эергээр нЄлЄЄлж байгаа ч, энэ улсын хууль дvрмийг улаан цайм зЄрчиж, монголчуудын нэрийг хуулийн байгууллагын ЄмнЄ унаган дараа дараагийн ирэх хvмvvст саад тотгор болдог. Энд ирээд амжилттай сурч, хЄдЄлмЄрлЄх бvхий л бололцоотой. Уг нь суралцахаар ирж байгаа залуус амьдрах ЄртЄг, сургалтын зардлаа Монголоос бvрэн шийдээд ирвэл тун сайн. Цаг дээрээ тулахаар гадны хvмvvст америкууд нэг их гар сарвайдаггvй.

Та техникийн боловсролыг Орос оронд эзэмшсэн хvмvvсийн нэг. ЄнЄЄдЄр МУИС, ТИС, Хан-Уул зэрэг сургуулиуд программ хангамжийн мэргэжилтнvvдийг бэлтгэж байна. АНУ болон Японд энэ чиглэлийн мэргэжилтнvvдийг хэрхэн бэлтгэдэг, сургалтын онцлогийн талаар уншигчдад маань сонирхуулна уу?
Дэлхий дээр орос америк хоёр супер хvчирхэг хэвээр байна. Энэ нь эдгээр орны боловсролоос бvтсэн техник технологиор хэмжигдэж байгаc юм. Манайхан бол олон vеийн туршид оросод боловсрол эзэмшиж, орос заах аргаар сургалтаа явуулдаг учир бэлтгэгдсэн боловсон хvчин нь хvний нvvр улайлгахааргvй байх гэж би боддог. Япон болон америкийн сургалт нь оюутныг бvх бололцоогоор хангаад бие даалгаж ажиллуулдаг онцлогтой. Хичээл нь их шахуу, даалгавраа цагтаа л хийж, кредитээ авч явахгvй л бол сургууль тЄгсЄхЄд бэрх болдог. Япон бол мэдээж сургалтаараа америкт хvрэхгvй, америкт бэлтгэгдсэн хvмvvс тЄгсЄж ирээд сургалтаа явуулдаг болохоор яавч “оргиналь” юмыг оролж чадахгvй шvv дээ. Америкийн сургалтанд байдаг нэгэн эрхэм чанар бол дэлхийн сор болсон хvмvvсийг ЄЄрийнхЄЄ сургуулиудад соронздон татаж чаддаг явдал юм. Үнэхээр ЄнЄЄдЄр америкийн том их сургуулиудад дэлхийн хамгийн сайн гэгдэх эрдэмтэд хичээл зааж байна.

ЄнЄЄдЄр манайд программ хангамжийн инженерийн мэргэжлээр тЄгссЄн хvн оператор, нарийн бичгээс эхлээд багш, программист, шинжээч (аналист), борлуулагч гэх мэтчилэн бvхий л албыг хашдаг. ЄЄрЄЄр хэлбэл, программ бичлээ гэхэд боловсруулах шаардлагатай системээ ЄЄрЄЄ судлах, загварчлах, программаа бичих, сурталчлах, худалдах, худалдаж авсан газраа суурилуулах, ажиллах хvмvvсийг сургах, сvvлд нь ямар нэгэн асуудал гарахад ЄЄрЄЄ шийдвэрлэх г.м. Гадаадад энэ асуудалд яаж ханддаг вэ?
Америкийн компьютерийн пvvсvvд системийн технологи, программ хангамжийн технологи, борлуулалтын алба гэсэн ерЄнхий шат дараалсан гурван хэсгээс бvрддэг. Борлуулалтын албаныхан гадуур явж, пvvсийнхээ бvтээгдэхvvнийг сурталчилж, худалдан авагч олж ирэхэд тэдний маркетингийн хvмvvс зах зээлийн ашиг сонирхлыг нь судалж, тЄсЄл гаргаад, тvvнийгээ программ хангамжийн технологийн хэлтэст шилжvvлнэ. Энэ хэлтсийнхэн бэлэн байгаа программын модулийг наймааных нь ур ухаанд (business logic) тохируулан зангидна. Шаардлагатай бол нэмэлт программын модулийг боловсруулна. Үvнийгээ системийн технологийн хэлтэст захиална. Ийм дарааллаар дээрх гурван хэсгvvд хоорондоо холбогддог тул хvн бvр ЄЄртЄЄ оногдсон ажлыг хийдэг учраас нэг хvн олон ажилд самгардах, олон ажлыг “бЄЄндЄх” асуудал, бэрхшээл гардаггvй.

Программ хангамжийг боловсруулахад анхаарах гол зvйл юу вэ?
Энэ бол цэвэр чанарын асуудал. Хэрэглэгчдийн тавьж буй шаардлага, эрэлт хэрэгцээ бол чанар, найдвартай ажиллагаа. Үнэхээр чанар бол нvдэнд харагдаж, гарт баригдахгvй ч хамгийн чухал зvйл юм. ЄндЄр чанартай бvтээгдэхvvнийг хэрэглэгчийн гарт ЄгЄхийн тулд программ хангамжаа маш олон тЄрлийн аргаар шалгадаг. Үvнийг давтан шалгах буюу “Regression Test” гэж нэрлэдэг. Хэдийгээр бvх тЄрлийн аргаар шалгаад ямар ч алдаагvй байсан ч хэрэглэгч дээр очоод эвдрэх тохиолдол гардаг. Энэ тохиолдолд шуурхай арга хэмжээ авч, асуудлыг богино хугацаанд шийдээд хэрэглэгчдээсээ хvлцэл ЄчдЄг. Тодорхой алдааг учир шалтгаанаар нь судлаад засварлахад ЄндЄр тvвшингийн мэргэжилтнvvдийг татан оролцуулдаг. ЄЄрЄЄр хэлбэл, компанийн урдаа барьдаг мэргэжилтнvvд гал сЄнЄЄгчид шиг шуурхай ажиллаж, харин шинээр ажилд орсон буюу бусдын далбаан дор явдаг хэсэг нь ус ширшигчийг нь барьж зогсох жишээтэй.

Манайд томоохон байгууллага, компаниуд харьцангуй ЄндЄр vнээр хувь хvмvvс болон коипаниудаар программ бичvvлдэг. Ихэнх тохиолдолд программ нь ажилладаг байгаад, компьютерт нь суулгаж ЄгЄЄд, ажиллах хvнд нь зааж ЄгснЄЄр ажлын гvйцэтгэл дуусдаг нь нууц биш. Энэ талаар сонирхуулна уу.
“Хийлээ, ЄглЄЄ, мЄнгЄЄ авлаа, одоо надад хамаагvй” гэдэг зарчим бол маш буруу юм. Хийсэн л бол арыг нь тэр пvvс vргэлж даах ёстой. Тэр бvтээгдэхvvний алдаа мадгийг нь засах, шинжлэх гээд ЄчнЄЄн олон ажил цувран гарч ирдэг. Үvнийг лицензийг нь зарах ба vйлчилгээгээр хангах гэж хоёр хуваадаг. Жишээлбэл Microsoft корпорацийн Windows2000 бол лицензийн программ. Үvнийг хийлээ, зарлаа. Тvvнтэй холбоотой бvх нэмэлт сайжруулалт (upgrade болон service pack) нь vнэгvй дагалддаг. Бидний хийж байгаа томоохон программууд нь 5-10 жилийн гэрээтэй бЄгЄЄд гэрээний хугацаанд бvх vйлчилгээг нь vнэгvй хийдэг. Лицензийн ЄртЄг нь нийт vнийн 1/3 байдаг. Үлдсэн 2/3 нь нэмэлт, ЄргЄтгЄл, сайжруулалт, шинэчлэлтэнд хамаарна. Энэ vнийг эхнээс нь тогтмол vнээр хийх болон зах зээлээс хамааран явцын дунд ихэсгэх замаар тогтоож болно. Ер нь зах зээлээ сайн судлахгvйгээр эхнээс нь тогтмол vнээр хийнэ гэдэг бол аз туршсан хэрэг л дээ. Тухайн захиалагч гэрээ хийснийхээ дараа ЄЄрсдийнхЄЄ хvмvvсийг уг компьютерийн пvvсийн сургалтанд хамруулж, бvх заавар, гарын авлагатай танилцуулсны дараа тэднийгээ аттестатчилалд оруулдаг. Үvний дараагаар хоёр талаас тусгай хэсэг томилогдон захиалагчийн эрэлт хэрэгцээнд тааруулан ЄгЄдлийн сангийн бvтцийг зангидаж, тvvнд хуучин хадгалагдаж ирсэн захиалагчийн мэдээллийг хЄрвvvлдэг. Бvтээгдэхvvнийг дуусан дуустал захиалагч хамт байж, дуртай vедээ буюу таалагдахгvй зvйл дээрээ шууд ЄЄрчлЄлт оруулах саналыг тавьдаг. Тvvнээс нь гажих ямар ч арга байхгvй, тэр бvх ЄЄрчлЄлтийг нь оруулдаг. Захиалагчийн шаардлага, эрэлт хэрэгцээг бvрэн хангах нь чухал. НЄгЄЄтэйгvvр захиалагч нь нЄлЄЄ бvхий том пvvс бол компьютерийн пvvсийн тЄсЄл дээр ажиллаж байгаа чадварлаг хvмvvсийг мЄнгЄЄр зодоод компанидаа авчихдаг сЄрЄг тал бий.

Таныг уншигчид маань “Цахим ЄртЄЄ” сvлжээг vvсгэн байгуулж, ажилладаг гэдгийг мэднэ. Сvлжээгээр тЄрЄл бvрийн мэдээллийг (зарим нь харьцангуй их хэмжээтэй) гишvvддээ хvргэж (би ЄЄрЄЄ тус сvлжээний гишvvн л дээ), сvлжээгээр ЄрнЄсЄн бvхий л асуудлаар санал бодлоо илэрхийлж, маш идэвхтэй байдаг. Ажлынхаа хажуугаар энэ бvгдийг яаж амжуулдаг вэ?
Энэ сvлжээг Англид амьдарч байгаа Д.Цэрэнбат (миний Интернэтийн найз) анх санаачлан хийж, би дэмжсэн юм. Бодлогын чанартай зvйлийг бид хамтран шийддэг бЄгЄЄд ярилцлага, хэлэлцvvлэг, эрэгцvvллийн ерЄнхий чиглэлийг барих ажил надад оногддог болохоор идэвхтэй оролцохоос ЄЄр зам байдаггvй. Ер нь завгvй гээд бодчих юм бол юуг ч хийж чадахгvй шvv дээ. Ийм болохоор энд тэнд ямар нэгэн юм хийж явахад тЄрсЄн санааг хурааж байгаад нэг завандаа бичдэг. Америкууд цагийг их бvтээлчээр ашиглаж, богино хугацаанд их ажил амжуулдаг улс. “Алтны дэргэдэх гууль шарлана” гэгчээр тэднээс л сурч байна. Мэдээж ажлын бус цагаар ихэнхийг нь амжуулдаг. Тэгээд ч “Цахим Улаач” сэтгvvлд ирсэн материалыг засварлан найруулах, Вэб хуудас бэлтгэх гээд муугvй ачаалалтай байдаг. Үvнийгээ би алхам тутамдаа суралцаж байна гэж боддог, нэг ч их тvvртээд байдаггvй л дээ.

Ажлын талаархи ярианаас бага ч атугай хЄндийрье. Ингэхэд та чЄлЄЄт цагаа хэрхэн ЄнгЄрЄЄдЄг вэ? Энэ их ажлынхаа алжаалыг яаж тайлдаг вэ?
ЧЄлЄЄт цагаараа хvvхдvvдтэйгээ тоглож, тун ч завгvй ЄнгЄрЄЄдЄг. Гэр бvлээрээ хотоос алс зайдуу зугаалах замаар алжаалаа тайлах дуртай. Калифорн муж байгалийн олон vзэсгэлэнт газар, vндэсний цэнгэлдэх хvрээлэн, цэнгээнт тоглоомын газруудтай бЄгЄЄд 4 цаг давхиад Рено, 10 гаруй цаг давхиад Лас Вегас, Леголанд, Дисней Ланд, Универсаль Студио, Холливvvд орно. Олон цаг машинаар явахад америкийн асар уудам нутгийг ЄЄрийн эрхгvй мэдэрдэг. Манайхаас холгvй 1 цаг яваад Наапагийн хЄндий гэх Калифорнийн дарс vйлдвэрлэдэг нутагт очиж дарс ууж, усан vзэм идэж зугаалах нь дээд зэргийн амралт болдог. Наапа дарс vйлдвэрлэлтээр дэлхийд эхний гуравт ордог, Франц, Итали, Калифорнийн дарс гэж ярьдаг шvv дээ. Иймээс калифорнийнхон дарсаараа ихэд бахархаж, vvнийгээ “Wine Heritage” хэмээн ихэд сурталчилдаг. Албан байгууллага, пvvс компаниуд vе vе “дарс амсах” хэмээх баярыг зохиож, нилээд халцгаана. Энэ нь тун хЄгжилтэй болдог.

Хувь хvний хувьд ямар чанарыг эрхэмлэн vздэг вэ?
ЄЄрийн бодолтой ноён нуруу, ЄрЄЄлийг хайрлах нинжин сэтгэл, хvний vгийг гvйцэд сонсох тэвчээр, хэлэх vгээ олны ЄмнЄ цэнэх ярианы соёл, бэрхшээлийг туулах сэтгэлийн тамир, бусдад ЄгЄх сэтгэлийн дэм, бурангуй ёстой эвлэршгvй шударга зан. Энэ бvгдийг би эрхэмлэн дээдэлдэг.

Манай сэтгvvлийн уламжлалт асуулт. Уншигчдад хандаж хэлэх таны vг
Уншигч тvмний ухаан нь тунгалаг, урам зориг нь хурц, vйлс бvтээл нь ЄЄдрЄг, vр хvvхэд нь ЄнЄр, алд бие нь Євчин зовлонгvй, ашид мЄнхийн аз жаргалтай явахыг билэгдэн ерЄЄлийн дээдийг ЄргЄн баръя. Монголчууд маань бие биенээ дээдлэн хvндэлж, билэг ухаанаа сорин уралдуулж, даяар Монгол орноо мандан хЄгжvvлж, даян дэлхийд цуурайтуулж явах болтугай.

Манай сэтгvvлийн хvндэт зочноор уригдан ярилцлага ЄгсЄн Танд их баярлалаа. Улс орныхоо ирээдvйн тЄлЄЄ, ард олныхоо тЄлЄЄ, шинэ мэдлэг, шинэ технологийн тЄлЄЄх Таны эрдмийн харгуй дардан байг. Танд нийт уншигчдынхаа ЄмнЄЄс сайн сайхан бvхнийг хvсье.

Ш.Батцолмон: Монгол улс далайд гарцгvй ч, Интернэтэд гарцтай

2000-09-01T01:57:00.000-07:00

Ярилцсан С.Уянга
Компьютерийн .MN сэтгvvл, No 49.

Єнєєдєр манай улсад Миком ХХК, МэйжикНэт ХХК, Бодь Интернэйшнэл ХХК, ТИС-ийн КтМС зэрэг газрууд Интернэт провайдерийн (Интернэт холболтын vйлчилгээ vзvvлдэг байгууллага) vvргийг гvйцэтгэж байна. Монголын анхны Интернэт сvлжээ, 2000 оны “Хэрэглэгчдийн анд нєхєр” єргємжлєлийг хvртсэн МэйжикНэт ХХК-ийн Гvйцэтгэх захирал Ш.Батцолмонтой хийсэн ярилцлагыг толилуулъя.

Компанийн тань нэр ямар учиртай вэ? Монголыг Интернэттэй холбож байгаа гарц гэсэн утгаараа “шидэт” гэсэн утгыг агуулдаг байх, аль эсвэл...?
МэйжикНэт сvлжээний талаар яривал Датаком гэдэг нэрийг дурдахгvй єнгєрч болохгvй. Манай компани нь Датаком ХХК-ийн хараат компани. 1999 онд байгуулагдсан. Бид єєрсдийн компанидаа Монголын анхны Интернэтийн сvлжээний нэр болох МэйжикНэт гэдэг нэр єгсєн. Хvмvvс vнэхээр “шидэт” гэсэн утга агуулсан байх гэж боддог боловч “MagicNet” гэдэг нь Mongolian Access to Global Information and Communication Network гэсэн англи vгний товчлол юм.

Танай компани анхны Интернэт провайдер. Нээлттэй ертєнцийг Монголд оруулахад ямар нэгэн бэрхшээлтэй тулгарч байсан уу.
Аливаа бизнесийг шинээр эхлэх, тэр тусмаа Интернэтийн сvлжээг Монголд оруулж ирэхэд бэрхшээл тохиолдолгvй яахав. Мєнгє, санхvv, єндєр мэдлэг боловсролтой боловсон хvчин гээд л тухайн vед бэрхшээлvvд байсан. Тэр vед ажиллаж байсан хvмvvс мэдлэгийн шал єєр тvвшинд, єндєр хариуцлагатайгаар ажиллах шаардлага гарсан. Єєрєєр хэлбэл, Америкийн ижил тєстэй провайдер ямар стандартаар ажиллаж байна, бид тийм л стандартаар ажиллах ёстой болсон. Датаком ХХК-ийн удирдлага санхvv, боловсон хvчний бодлого зєв хийсэн болохоор энэ “бэрхшээлт vе” удаан vргэлжлээгvй. Хамгийн том бэрхшээл хэрэглэгчдийг Интернэт ашиглуулж сургах асуудал байсан. Монгол ч хvн бай, гадаадын иргэн ч бай, бvгд “A”-гаас эхэлсэн.

МэйжикНэт хэмээх айлын ажил, амьдралыг хэр олон хvн залгуулдаг вэ?
Интернэтийн компани гэхлээр их том олон єрєє тасалгаатай, олон ажиллагсадтай гэж боддог байх. Манайх 20 орчим єндєр мэргэжлийн ажиллагсадтай.

Интернэтийн vйлчилгээ явуулдаг бусад газруудаас танай vйлчилгээний давуу тал, сул тал юу байна?
Энэ салбарт олон жил ажиллаж байгаа ч гэдэг юм уу, ер нь ялгагдах ямар нэгэн давуу тал мэдээж байгаа. Гэхдээ энэ дvгнэлтийг манайхаар vйлчлvvлж байгаа Хэрэглэгчид єгєх ёстой байх. Бид Хэрэглэгч -Хаан гэсэн зарчмаар хэрэглэгчдийнхээ шаардлага, эрэлт хэрэгцээг бvрэн хангахын тєлєє ажилладаг.

Интернэтийг маш товчоор тайлбарлавал...
Маш товчоор тайлбарлах боломжгvй л дээ. Энэ бол ХХ зууны мэдээллийн салбарт гарсан хамгийн том “хувьсгал”. Интернэт нь дэлхийн улсуудын vндэсний сvлжээнvvдийг нэгтгэсэн сvлжээнvvдийн сvлжээ юм.

Таны бодлоор Монголын Интернэт хэрэглээ ямар тvвшинд байна вэ?
Эхний хэдэн жил байгууллага, компанийхаа зардлыг хэмнэх, Интернэтээр дамжин гадаадын тvнш олох, гадаадад сурч амьдардаг хvvхэдтэйгээ харьцах хямд хэрэгсэл гэсэн утгаар ашиглаж байсан болов уу. Харин сvvлийн vед Интернэт ашиглан гадаадынхан бизнес хийгээд байхад бид яагаад хийж болдоггvй юм гэсэн хандлагаар арай л єєр нvдээр хардаг болсон. Єнєєдєр монголд дэлгvvр нээвэл, сард 5000 хvн орж, тvvний 500-700 хvн л бараа худалдан авах магадлалтай. Тэгвэл Интернэтэд дэлгvvр нээж, онлайн ажиллуулснаар 24 цагаар, 365 хоногийн туршид ердєє л 2-3 худалдагчтайгаар (менежер) ажиллаж болно. Интернэтээр хэрэн тэнэгч олон сая хvн уг дэлгvvрт зочлоод, тvvний ердєє л 1 хувь нь бараа авбал хэдхэн сарын (хоногийн) дотор саятан болох магадлал их юм.

Сvvлийн vед Интернэт амьдралын хэв маяг, хэрэглээ болж байна гэж их ярих боллоо. Бодит хэрэглээ болгохын тулд юу хийх хэрэгтэй вэ?
Олон хvчин зvйлсийг тодорхойлох хэрэгтэй л дээ. Хамгийн наад зах нь “Бодит хэрэглээ” гэдэг нь юу болохыг... Хvн болгоны Интернэтийн хэрэглээ єєр єєр байдаг. Интернэтийг бодит хэрэглээгээ болгон єдєр тутмын бизнес, vйл ажиллагаандаа ашиглах нь гадаадын зах зээлд гарах бас нэг гарц юм шvv гэдгийг аль болох олон хvнд ойлгуулах хэрэгтэй. Жишээлбэл, гарын ур дvйтэй нэг нь Интернэтээр дамжуулан бэлэг дурсгалын зvйлсээ, дуучид нь єєрсдийн CD-гээ худалдах, залуучууд нь гадаадын их дээд сургуульд суралцах г.м. Ганцхан тєлбєр тооцоо хийх, авахад л хvндрэл байна. Одоохондоо Монголын бизнес эрхлэгч компани болгон, хувь хvн болгон American Express, VISA, Master Card гэх мэт тєлбєрийн карттай болох боломжоор хангагдаагvй байна. Интернэт ашиглан бизнес хийхэд энэ картуудын аль нэггvйгээр юу ч хийх боломжгvй. Энэ орон зайг электрон тєлбєр тооцоо хийдэг Электрон гvйлгээний тєвvvд нєхєх ёстой. Энэ оны IV улиралд НэтКарт Банк бус Санхvvгийн байгууллага энэ хvндрэлийг шийдэх байх гэдэгт найдаж байна.

Танай компаниас Интернэтийн урьдчилсан тєлбєрийн картыг нэвтрvvлсэн нь хэр зэрэг vр дvнтэй болсон бэ?
Ямар ч гэрээ хэлэлцээр хийх шаардлагагvй, цаг хугацаа хожиж Интернэтийн vйлчилгээг авах сайхан боломж гэж бид vзэж байгаа. Цаашид ийм тєрлийн vйлчилгээнvvд манай vндсэн vйлчилгээнд давамгайлах болно.

Интернэт хэрэглэгчид маань ямагт шинэ vйлчилгээ, шинэ боломж, бололцоог хvсэн хvлээж байдаг. Танай компани энэ онд хэрэглэгчиддээ ямар нэгэн євєрмєц бэлэг барих уу?
Интернэт гэдэг маань єєрєє єдєр тутам шинэ шинэ vйлчилгээнvvдээр єргєжин тэлж байдаг. Бид энэ ондоо багтан хэрэглэгчиддээ шинэ vйлчилгээ нээх талаар эрчимтэй ажиллаж байгаа. Манай ямар ч хэрэглэгч МэйжикНэт-ийн сvлжээ ашиглан шинэ онлайн vйлчилгээ нээх боломжтой. Бид єєрийн хэрэглэгчидтэйгээ хамтран ажиллахад vргэлж бэлэн байдаг.

Компьютер, Интернэттэй амьдралаа холбож, МэйжикНэт хэмээх єрхийг толгойлж яваа хvний хувьд хєгжилтэй, сэтгэлд хоногшин vлдсэн явдал нэг бус удаа тохиолдож байсан нь дамжиггvй. Хєглєж байсан явдлаасаа, vйлчлvvлэгчдээс тань гарч байсан хамгийн инээдтэй явдал, эсвэл компьютерийн чиглэлийн онигоо ярихгvй юу?
Хєгжилтэй, инээдтэй явдал олон л тохиолдож байсан. Гэхдээ Интернэтийн сvлжээнд компьютерээ анх удаа холбуулсан нэгэн хvний “Одоо миний компьютер дотор хамгийн сvvлийн vеийн Интернэт бvгдээрээ орсон биз. Чи их л хурдан хийчих шиг боллоо. Арай дутуу хийчээгvй байгаа, алив нэг сайн шалгуулаадах ..” хэмээн итгэлгvйхэн, бас ч гэж нэлээд сэжиглэнгvй асуусан нь одоо болтол санаанаас минь гардаггvй юм.

Манай сэтгvvлийн уламжлалт асуулт. Уншигчид, хэрэглэгчиддээ хандаж хэлэх таны vг
Монгол улс далайд гарцгvй ч, Интернэтэд гарцтай. Энэ гарцаа vр бvтээлтэй ашиглан гадаадын зах зээлд гарахад МэйжикНэт компанийн хамт олон танд найдвартай сvлжээгээр vйлчлэх болно. Амжилт хvсье.

Манай сэтгvvлийн хvндэт зочноор уригдан ярилцлага єгсєн Танд их баярлалаа. Танай хамт олонд улс орноо Интернэт хэмээх мэдээллийн далайтай холбох, ард олныхоо оюуны санд хєрєнгє оруулалт хийх, шинэ мэдлэг, шинэ технологи нэвтрvvлэх vйлстээ улам их амжилт гаргаж, ямагт шинийг эрэлхийлж, ямагт анхдагч байхыг нийт уншигчдынхаа ємнєєс хvсье.

Richard Moore: Юуны ЄмнЄ багш нар ЄЄрсдЄЄ эрдмийн зэрэгтэй болох шаардлагатай

2000-06-20T01:39:00.000-07:00

Ярилцсан С.Уянга
Компьютерийн .MN сэтгvvл, No 47.

2000 оны зургадугаар сард МУИС-ийн Математик Компьютерийн сургууль, Нэгдсэн Үндэстний Их Сургуулийн (UNU/United Nations University) дэргэдэх Олон Улсын Программ Хангамжийн Технологийн Институттэй (IIST/International Institute for Software Technology) хамтран их, дээд сургуулийн программ хангамжийн багш нарт зориулан программчлалын “Формаль арга” сургалт семинарыг зохион байгуулсан билээ. Уг семинарыг зохион байгуулагчдын нэг доктор Richard Moore-тай хийсэн ярилцлагыг толилуулъя.

Юуны ємнє манай орны их, дээд сургуулийн программ хангамжийн багш нарын мэдлэг чадварыг дээшлvvлэхэд онол практикийн ач холбогдолтой энэхvv сургалт семинарыг зохион байгуулсанд уншигчдынхаа ємнєєс гvн талархал илэрхийлье.

Манай сэтгvvлийн уншигчдад єєрийгєє танилцуулна уу.
Би Макао дахь UNU/IIST-д 1995 оноос багш, эрдэм шинжилгээний ажилтнаар ажиллаж байна. Ємнє нь арваад жил Манчестрийн Их Сургуулийн компьютерийн ухааны салбарт эрдэм шинжилгээний ажилтнаар ажиллаж байсан. Кембрижийн Их Сургуулийн математикийн ухааны магистр, Манчестерийн Их Сургуулийн онолын физикийн доктор (Ph.D) зэрэгтэй.

Монголд ирсэн зорилгоо танилцуулна уу.
Би профессор He Jifeng-ийн хамт компьютерийн системийг хєгжvvлэхэд хийсвэр аргыг (formal method) хэрхэн ашиглах талаар сургалт явуулахаар ирсэн. Хийсвэр арга нь математик ашиглан хєгжvvлэх системийнхээ математик загварыг байгуулж, улмаар уг загвараа хєгжvvлэх системийнхээ шаардлагыг хангасан, алдаагvй байх vндэс болгон авдаг. Энэ нь хэрэглээний бусад шинжлэх ухаанд ашиглаж байгаатай адил юм. Жишээлбэл, зохион бvтээгчид шинээр онгоц бvтээхдээ, эхлээд онгоцныхоо загварыг бvтээж, дараа нь аэродинамикийн онолын хуулиудад нийцvvлэн сайжруулдаг. Энэ нь бvтээгдсэнийхээ дараа онгоцыг зєв ажиллах боломжоор хангаж байгаа явдал юм.

UNU/IIST болон хєгжиж буй орнуудын хамтын ажиллагааны талаар товч дурдана уу.
Тус сургууль нь хєгжиж буй орнуудад компьютер, программ хангамжийн ухааныг хєгжvvлэхэд туслах зорилготой. UNU/IIST нь программ хангамжийн инженер, эрдэм шинжилгээний ажилтан, эрдэмтэн багш нарыг тєгсєлтийн дараах сургалтанд хамруулахад гол анхаарлаа тєвлєрvvлж, доорх vндсэн чиглэлээр vйл ажиллагаагаа явуулдаг. Үvнд, хєгжиж буй орнуудын компьютерийн салбар, тэнхмийг хєгжvvлэх зорилгоор их дээд сургуулийн компьютерийн ухааны багш нарт сургалт зохион байгуулах, тэдний эрдэм шинжилгээний ажлыг дэмжин туслах, олон улсын хэмжээнд холбоо тогтооход туслах, UNU/IIST-д суралцуулах, их дээд сургуулиудтай хамтарч тєсєл хэрэгжvvлэх, судалгаа явуулах, компьютерийн системийг хєгжvvлэх, загварчлахад хийсвэр аргыг ашиглах зэрэг болно. Бидний явуулж байгаа энэхvv сургалт нь танилцуулгын тvвшинд ерєнхий ойлголтыг агуулж байгаа бєгєєд уг сургалтаас цаашид UNV/IIST-тэй ажиллах багш нарыг сонгон, гvнзгийрvvлсэн сургалтанд хамруулна. Багш нар ихэнхдээ Макао дахь манай институтэд 3-12 сарын хугацаатай тусгай тєслvvдэд, зарим нь АНУ, Канад, Австралийн их сургуулиудад сургалтанд хамрагддаг. 1995 оны есдvгээр сараас хойш Монголоос нийт 10 хvнийг, vvнээс долоог нь Макаод, хоёрыг нь Англид, нэгийг нь Австралид тус тус сургалаа.

Манай программ хангамжийн мэргэжлийн багш нарын мэдлэг, чадвар ямар тvвшинд байна вэ?
Хэдийгээр барууны их сургуулиудтай харьцуулахад компьютерийн онолын шинэ мэдээллийг хvлээж авахад хvндрэлтэй байдаг ч танай багш нар онолын болон хэрэглээний талын мэдлэг сайтай юм байна. Гэвч барууны их сургуулиуд онолын сэдвээр танай их сургуулиудыг бодвол илvv єргєн далайцтай заадаг. Ер нь компьютерийн ерєнхий онолын мэдлэг ялангуяа шинэ салбарууд дээр илvv болов уу. Тєгсєлтийн дараах сургалтын хувьд маш их ялгаатай. Барууны их сургуулиудын магистр болон докторын зэрэг олгох сургалт нь Монголын их сургуулиудынхтай харьцуулахад чанарын болоод тооны хувьд их юм. Монгол нь хєгжиж байгаа орнуудын жишгээр харьцангуй цєєн тооны магистр болон докторын зэрэгтэй багш нартай.

Цаашид багш нарынхаа мэдлэг чадварыг дээшлvvлэхийн тулд эн тvрvvнд юу хийх шаардлагатай вэ?
Тєгсєлтийн дараах сургалт, ялангуяа докторын зэрэг олгох сургалтанд тулгарч буй бас нэг гол асуудал бол эрдэм шинжилгээний ажлыг удирдах боловсон хvчний асуудал юм. Иймээс юуны ємнє багш нар єєрсдєє магистр болон докторын зэрэгтэй болох шаардлагатай. Цаашид их сургуулиуд энэ чиглэлд боловсон хvчнээ суралцахад дэмжлэг vзvvлэх биз ээ. Эсвэл Аргентин, Синегалын туршлагаар эрдэм шинжилгээний удирдагчийн асуудлыг шийдэж болох юм. Єєрєєр хэлбэл, орон нутгийн багшлах боловсон хvчин дутагдах тохиолдолд зайны сургалтын хvрээнд гадаадаас удирдагчаа сонгон ажилладаг. Хийсвэр хоосон зvйлийг оюутнуудад заахгvйн тулд практик тvвшинд, эрдэм шинжилгээний сэдвээ оновчтой сонгоход дэмжлэг vзvvлэх зорилгоор судалгааны тvвшинд багш нар компьютерийн мэдлэгээ сайжруулах хэрэгтэй.

Танай сургуультай цаашид хэрхэн хамтран ажиллаж болох вэ?
Монголын их, дээд сургуулийн багш нар UNU/IIST-ийн бvх тєслvvдэд оролцох боломжтой. Хугацааны бодит системийн загварчлалаар ажиллаж байгаа Монголын нэг багш манай судалгааны тєсєлд оролцсон. Манай тєслvvд єргєн хэрэглээний агуулгатай бєгєєд нэг тєсєл нь тодорхой хугацаанд хэд хэдэн хэсгээс бvтдэг. Ийм тєслvvдийн нэг нь олон хэлний бичиг баримт боловсруулах "MultiScript" тєсєл (Уг тєслийн талаар манай сэтгvvлийн 1999 оны ¹7,8/35,36 /дугаарт дэлгэрэнгvй танилцуулсан болно) юм. Танай орноос энэ тєсєл дээр гурван багш, UNU ба Монгол дахь ЮНЕСКО-гийн тєлєєлєгчийн газартай хамтран хэрэгжvvлж байгаа их сургуулийн удирдлагын системийг загварчлах тєсєлд хоёр профессор оролцож байна. Эрдэм шинжилгээ, судалгааны болон хєгжvvлэх тєслvvдэд оролцсоноор магистр ба докторын зэрэг (хэдийгээр UNU нь шинжлэх ухааны зэрэг олгодоггvй ч, оролцогч єєрийн их сургуулиас авах) хvртэх боломжтой. "MultiScript" тєсєлд оролцсон хоёр багш энэ сэдвээ vргэлжлvvлж, нэг нь докторын зэрэг, нєгєє нь магистрын зэрэг хvртлээ. Зєвхєн их сургуулийн багш нарт нээлттэй байдаг тєслvvд нь их сургуулиудад компьютерийн заах аргыг сайжруулах зорилготой байдаг. Хийсвэр аргын анхан шатны мэдлэг олгох курсийг зохион байгуулдаг хєгжvvлэх тєсєлд Монголын нэг багш оролцсон. Харин компьютерийн vндсэн мэдлэг олгох сургалтыг сайжруулах зорилготой их сургуулийг хєгжvvлэх тєслийн хvрээнд Монголын гурван багш Австрали, Канад ба Англид суралцаж, сургалт явуулах эрхтэй боллоо.

Энэ удаагийн сургалт семинарын ач холбогдол
Бид Монголын сургуулиудтай хамтран хэрэгжvvлэх боломжтой хэд хэдэн тєслийг авч хэлэлцсэн бєгєєд шинээр хэрэгжvvлэх болон хэрэгжиж буй тєслvvдэд оролцох хvмvvсийг тодруулж байна.

Монгол орны талаархи Таны сэтгэгдэл
Энэ бол 1996 оноос хойш Монголд хийсэн миний тав дахь айлчлал юм. Миний хувьд Монгол орон єндєр байшингуудын дундах, жижигхэн, хvн ам шигvv, уудам тал нутаггvй Макаогоос огт єєр, маш сайхан сэтгэгдэл тєрvvлдэг. Монгол хvмvvстэй хамтран ажиллахад таатай байдаг.

Манай сэтгvvлийн зочноор уригдан ярилцлага єгсєн Танд их баярлалаа. Таны эрдмийн их ажилд єндєр амжилт хvсье.

А.Сvхдорж: Microsoft корпорацийн сертификат бvхий мэргэжилтнvvдийг бэлтгэнэ

1999-01-01T01:33:00.000-08:00

Ярилцсан С.Уянга
Компьютерийн .MN сэтгvvл, No 44.

Уншигчдын хvсэлтээр БСБ Сервис ХХК-ийн захирал А.Сvхдоржтой хийсэн ярилцлагыг толилуулъя.

Та компанийхаа талаар товч танилцуулна уу?
BSB Сервис ХХК нь 1991.10.05-нд банк, банхvv, бvртгэлийн мэдээ автоматжуулах ажил vйлчилгээний чиглэлээр байгуулагдсан. Одоогоор 122 ажилтантай. Байгуулагдсан цагаасаа арилжааны банкны бvртгэлийн программ, компьютерийн системийн тєслийг боловсруулж, хот ба хєдєєгийн 7 банкны 80 гаруй салбарт нэвтрvvлснээс гадна зочид буудал, дэлгvvр, худалдаа болон vйлдвэрийн газрын бvртгэл мэдээллийн иж бvрэн компьютержvvлсэн систем зохион бvтээж нэвтрvvлсэн. Эдvгээ Австралийн FNS компанитай хамтран Монголын арилжааны банкнуудад программ хангамжийн BANCS систем нэвтрvvлэх тєсєл хэрэгжvvлж байна. Персональ-компьютерийн худалдаа эрхэлдэг. Компьютерийг угсарч суурилуулах, сvлжээ байгуулах, баталгаат болон баталгаат хугацааны дараах засвар хийх, мэргэжлийн зєвлєлгєє єгєх зэрэг vйлчилгээ vзvvлдэг. Баталгаат засварын єєрийн тєвтэй. 1994 оноос єргєн хэрэглээний электрон ба цахилгаан барааны худалдаа эрхэлж, 1995 оноос ЭЛБА нэрийн дор электрон барааны тєрєлжсєн дэлгvvрvvдийн сvлжээ байгуулах ажлыг хэрэгжvvлж эхэлсэн.

Танай компанийн vйлчилгээний онцлог, бусад компьютерийн чиглэлээр vйл ажиллагаа явуулдаг компаниудаас юугаараа ялгаатай вэ?
Манай компани нь мэдээллийн технологи, компьютерийн салбарт єнєєдєр оршиж байгаа компаниудын дотор хамгийн олон жилийн туршлагатай. Мэдээлэл технологийн хэлтэс, сvлжээний технологийн хэлтэс, компьютерийн хэлтэс гэсэн хэлтсvvдтэй, энэ салбарт ажиллаж байгаа боловсон хvчний дадлага туршлага, тоогоор тэргvvлдгээрээ л онцлог болов уу гэж бодож байна.

BSB нэрийн утгыг хvмvvс тэр бvр мэддэггvй, компанийг vvсгэн байгуулагчдын нэрийн эхний vсэг г.м. янз янзаар тайлбарладаг. Компанийнхаа нэрийн тvvхийг уншигчдад сонирхуулна уу?
BSB гэдэг нь тус компанийн мэдээллийн технологийн салбарт дагнан ажиллаж байгаа vндсэн чиглэл болох Банк, Санхvv, Бvртгэлийн товчилсон vг.

Монголын компьютерийн зах зээлийн єнєєгийн байдал, энэ чиглэлээр vйл ажиллагаа явуулдаг компаниуд хэрэглэгчийн шаардлагыг хангаж vйлчилж чаддаг уу? Энэ талаархи таны бодол
Зах зээлийн хvчтэй єрсєлдєєн нэгэнт бий болоод байгаа нь асуудлыг шийдэх vндсэн нєхцлийг бvрдvvлж байна. Гэхдээ мэдээллийн технологийн салбарт (компьютерийн худалдааны салбар биш) эрэлт хэрэгцээ дєнгєж бий болж байгаа явдалтай холбогдоод бэлтгэн нийлvvлэгчдийн чадал, чанар доогуур байсаар байна.

Єнєєдєр Монголд мэдээлэл холбооны технолргийг хєгжvvлэхийн тулд юун дээр тvлхvv анхаарах хэрэгтэй гэж vздэг вэ?
Мэдээллийн технологийн vйлдвэрлэл явуулах дэвшилтэт технологи оруулж ирэх, боловсон хvчин бэлтгэх, гадаад зах зээлд гарах!

Мэдээлэл холбооны технологи дахь тєрийн зохицуулалтын талаархи таны бодол
Байхгvй гэхэд болно. Гэхдээ Р.Амаржаргал сайдын vед ямарч атугай Засгийн Газарт хариуцсан хvнтэй болж, зарим нэгэн эрмэлзлэл цухалзах болж байгаа явдал бол тодорхой алхам мєн.

Энэ хавраас Датаком ХХК-ийн хараат компани болох НэтКарт ХХК электрон худалдаа, электрон тєлбєр тооцоог Монголд анх удаа нэвтрvvлэх гэж байна. Танай компанийн хувьд хэзээнээс электрон зах зээлд шилжих вэ? ер нь манайд электрон худалдаа нэвтрvvлэх нєхцєл хир бvрдсэн гэж vзэж байна вэ?
Эдийн засаг сул дорой байгаа, хvн амын мєнгєн орлого хэт доогуур, банк-санхvvгийн дэд бvтэц хєгжєєгvй зэрэг шалтгаанаар одоо хэрэгжvvлэхэд цаг нь болоогvй. Гэхдээ мэргэжлийн тvвшинд ажил эхлэх шаардлагатай. Бид энэ талаар Датаком компанитай хамтран ажиллах сонирхолтой байгаагаа илэрхийлсэн.

Хотын тєвєєр байрлах компанийн тань сурталчилгааны том том самбарууд, єєрийн онцлог бvхий телевизийн євєрмєц рекламууд, сонин хэвлэлд байнга гардаг реклам, зараас vзэхэд танай компани зар сурталчилгаанд багагvй хєрєнгє зарцуулдаг бололтой. Нууц биш бол реклам, зар сурталчилгаанд жилд хичнээн тєгрєг зарцуулдаг вэ? Єнєєдєр реклам зар сурталчилгааг мэдээллийн технологигvйгээр тєсєєлєх аргагvй гэдэгтэй та санал нийлэх vv?
Хэдэн арван саяар хэмжигдэнэ. Гэхдээ санхvvжилтийн хэмжээнд биш, одоо чанар, vр нєлєєнд онцгой анхаарах шаардлагатай гэж vзэж байна. Манай гол єрсєлдєгчдєєс vлгэр жишээ авмаар зvйл их байна.

Танай компани энэ онд хэрэглэгчиддээ ямар нэгэн євєрмєц бэлэг барих уу?
Мэдээллийн технологийн салбарт Microsoft корпорацийн сертификат бvхий мэргэжилтнvvд бэлтгэх сургалт зохион байгуулна. Гадаадын нэгэн компанитай хамтарсан хєрєнгє оруулалт бvхий мэдээллийн технологийн шинэ компани байгуулна. (Электрон барааны худалдааны салбарт авах арга хэмжээг энд дурдсангvй) Ингэсний vр дvнд зах зээлд чанарын шинэ єндєр тvвшний бvтээгдэхvvнvvд санал болгоно.

Манай сэтгvvлийн уншигчид, хэрэглэгчиддээ хандаж хэлэх таны vг
Энэ сэтгvvлийн эрхлэн гаргагчид шиг ямагт єєдрєг сэтгэлтэй, санасан зорилго руугаа тууштай тэмцэн явдаг байхыг хvснэ.

Манай сэтгvvлийн хvндэт зочноор уригдан ярилцлага єгсєн танд их баярлалаа. Танд болон танай хамт олонд ажлын єндєр амжилт хvсье.